Һаj вер леjтенант

Һаj вер леjтенант

 

Бир сәс ҝәлди ефиримиздән

Ләпәләнмиш дәниз кими,

Сәпди инам көнүлләрә,

Бәрәкәтли зәми кими.

Деди: — ҝәлин ичәк бирҝә анд,

Һаj вер мәнә леjтенант.

 

Сәсдә инҹи, сәсдә һөкм,

Илһам алды ондан әсҝәр.

Дүшмән өндә гырын, төкүн,

Мөһкәм даjан иҝид әсҝәр.

Ҝәлди ондан әмранә бир бәjанат,

Һаj вер мәнә леjтенант.

 

Чәкди өнә һәгигәти,

Дүшмәнинә нифрәти.

Ермәниjә валлаһ бәсдир,

Шәмистанын тәкҹә сәси.

Заман өтүр, ахыр һәjат,

Шәһидләрә бир салават,

Һаj вер мәнә леjтенант.

Мәһәррәм Заман (1959-2013)

 

 

АДӘМ ДИЛИ ҺАГГЫНДА

АДӘМ ДИЛИ ҺАГГЫНДА

Минилликләр боjу инсанлар арасында Аллаһ-Тааланын Адәм пеjғәмбәри (ә) jаратдыгдан сонра она сөзләри вә данышығы өjрәтмәjи һаггында сөһбәтләр ҝедир. Бу һагда мүгәддәс китабларда вә башлыҹа олараг Гурани-Кәримдә уjғун мәлуматларла растлашырыг. Лакин индиjә гәдәр бу мәсәлә елми сурәтдә өjрәнилмәмиш, дилчилик үзрә мүвафиг тәдгигат ишләри апарылмамышдыр. Одур ки, мүхтәлиф дилләрин әмәлә ҝәлмәсиндә тәкамүл просеси кими әмәjин ролуна вә уjғун нәзәриjjәjә үстүнлүк верилмишдир.

Белә һесаб едирик ки, дилчилик проблемләринин һәллиндә бу нәзәриjjә, еләҹә дә әсаслы сурәтдә тәнгид олунмуш диҝәр нәзәриjjәләр (дилин jаранмасына даир: сәс тәглиди, нидалар, иҹтимаи разылашма, жестләр, әмәк һычгыртылары вә с.) әсас ҝөтүрүлә билмәз. Чүнки дил, дилчилик елминин тәдгигат обjекти олдуғундан онун мәншәjинин тәjин олунмасы, о ҹүмләдән дилчиликлә бағлы диҝәр мәсәләләр дилчилиjин өзүндә ахтарылмалыдыр.

Гаршыjа чыхан ән мүхтәлиф суаллар, мәсәлән: “Нә үчүн рус вә славjан сөзләринин гурулушлары Азәрбаjҹан дилиндәки сөзләрин гурулушларындан аз фәргләнир?” Азәрбаjҹан дилинин өзү неҹә jаранмышдыр? Нә үчүн һәр һансы бир әшjа мәһз бу ҹүр адландырылмышдыр? Нә үчүн гарпыз, деjәк ки, “илан” сөзү кими адландырылмамышдыр?” вә с. суаллар дилчилик саһәсиндә тәдгигат ишинин апарылмасына сәбәб олду. Белә ки, Азәрбаjҹан дили үчүн әлдә олунан нәтиҹәләр бир чох рус, алман, инҝилис, әрәб сөзләринин дахили мәналарынын анланылмасына уғурлу jол ачды.

Арашдырманын әсас нәтиҹәләри ашағыдакылардан ибарәтдир:

  1. Һәр һансы фонем (данышыг сәси) бир вә jа бир нечә әламәт вә jа вәзифәләрә маликдир. Бу әламәт вә вәзифәләр бир чох дилләрдә еjни ҹүр сәсләнән фонемләр үчүн универсаллыг тәшкил едирләр. Саит фонемләр әсасән һәндәси анлаjышларла бағлыдыр вә сөзләрдәки һадисә ҝөстәриҹиләри олан самитләрин истигамәтләндириҹиси ролуна маликдир. Дилдә саитләрин jохлуғу сөзләрин һеҹа чохлуғуну jарадыр, jәни саитләр һадисәләри изаһедиҹилик, истигамәтләндириҹилик габилиjjәтинә бир гәдәр чох малик олурлар. Самитләр сөзләрдә әсасән физики (мәканлылыг, заманлылыг, мәсафәлилик, истигамәтлилик, мүхтәлиф нөв тәсирләр вә онларын нисби гиjмәтлилиjи, иш, ҝүҹ, енержилик вә с.), психоложи (анлаглыг, инкарлыг, пислик, хараблыг, кичилдиҹилик, ҝүҹләндириҹилик, дүшүнҹәлилик, фанилик, руһ-ағыл вә с.) вә ҹанлы тәбиәтә (инсан, һеjван биткиләр) аид анлаjыш вә һадисәләри ифа едирләр.

Һәтта бир дил дахилиндә бир чох фонемләрин әламәт вә вәзифәләри бир-бирини тәкрар едәрәк, еjнилик jаратма габилиjjәтинә малик олурлар. Ҝөрүнүр ки, Аллаһ-Таала данышыгда рәнҝарәнлилик, мүхтәлифлик, еһтиjатлылыг принсипләрини сечәрәк, инсаны ҹансыхыҹылылыгдан узаглашдырмыш вә һәтта еjни әламәтли фонемләр әсасында чохвариантлылыг үчүн jол гоjмуш, бир дил дахилиндә омоним вә синонимләрин дүзәлмәсинә, һәтта илк бахышда бир-биринә һеч охшамаjан, гоһум саjылмаjан мүхтәлиф дилләрин jаранмасына шәраит jаратмышдыр. Бурада да риjазилик, вариасиjалылыг ҝөзләнилмишдир. Әлдә етдиjимиз нәтиҹәjә ҝөрә фонемләрин әламәт вә вәзифәләринин саjы һазырда 70-80-ә чатыр. Белә һесаб едирик ки, ҝәләҹәкдә тапылаҹаг тәгрибән 20-30 әламәт вә вәзифә фонем бәһсинин тәкмилләшмәсинә, тамлашмасына сәбәб ола биләр вә тәгрибән фонемләрә аид 100-120 әламәт вә вәзифәләри билмәклә ән мүхтәлиф дилләри әһатә едә билән чох мәналара малик сөзләр jаратмаг мүмкүндүр.

  1. Сөзләр фонемләрин мәгсәдли сурәтдә, ардыҹыл олараг мүәjjән дүзүлүшү, мәналарынын нөвбәли ифасы илә әмәлә ҝәлир. Сөз көкләриндәки вурғулар әсас мәнанын сөзүн дахилиндә һансы һеҹада олдуғуну, шәкилчили сөзләрдә исә әсас мәгсәдин һарада ҝүдүлмәсини ҝөстәрир. Сөзләрин вурғу дүшмәjән һиссәләриндәки фонемләр исә әшjанын һансы кеjфиjjәтә малик олмасыны вә һадисәнин неҹә баш вермәсини анладыр.

Мәлумдур ки, гурулушуна ҝөрә ән садә сөзләр бир, ики, үч сәслиләрдән ибарәт олурлар вә сәсләр артдыгҹа сөзүн гурулушу мүрәккәбләшир. Мүрәккәб сәсли фонемләр исә мәнанын даһа да ҝенишләнмәсинә сәбәб олур. Бир сәсли сөзләр дилләрдә чох аздыр. Мәлумдур ки, мүасир Азәрбаjҹан дилиндә 9 саит, 24 самит сәс вар. Әввәли саит, икинҹиси исә самит олан икисәсли мүмкүн морфемләрин дүзүлүш вариантларынын саjы 216-дыр. Бу гәдәр саjда да әввәли самит, икинҹиси исә саит олан морфемләр икисәсли сөзләрин риjази мүмкүн вариантлылығыны тәшкил едир. Тәгриби һесабламалар ҝөстәрмишдир ки, мүасир Азәрбаjҹан дилиндә Ы тип гурулуш үзрә 110 мәналы 72 сөз, ЫЫ тип үзрә исә 23 мәналы 18 сөз көк морфемләр шәклиндә, мүстәгил мәналарда ишләнилирләр. Азәрбаjҹан дилинин диҝәр дахили ганунауjғунлугларыны вә һадисәләрин каинатда, о ҹүмләдән Јердә баш вермәси шәртиликләрини нәзәрә алдыгда, аjдын олур ки, 75 морфем мүстәгил сөз кими ишләнә билмәз. Демәли, үмумиликдә галан 267 вариант Азәрбаjҹан дилиндә һәм будаг, һәм дә икисәсли әлавә көк морфемләр jаратмагдан өтрү еһтиjат ролуну оjнаjыр. Мәсәләни даһа да ҝениш тәсәввүр етмәк мәгсәдилә үчсәсли сөзләр үчүн дә арашдырмалар апарылмышдыр. Мәлум олмушдур ки, Азәрбаjҹан дили үчүн үчсәсли сөзләрин мүмкүн вариантларынын үмуми саjынын 7128 олмағына бахмаjараг, тәгрибән 1396 мәнаjа малик 1163 көк морфем дилдә һазырда ишләнәнләр сырасындадыр ки, бу да 16.3% тәшкил едир. Мүгаjисә үчүн ҝөстәрәк ки, рус дилинә аид бу тәгриби рәгәмләр уjғун олараг 3402, 256, 248 вә 7.3%-дир.

Јухарыдакы һесабламалардан ҝөрүнүр ки, һәр һансы бир дилдә сөзләрин jаранмасы вә ҝениш ҹурәтдә ишләнмәси үчүн Аллаһ-Таала инсанлара бөjүк имканлар вә дахили еһтиjатлар jаратмышдыр.

  1. Фонемләрин чох бөjүк әксәриjjәти өзләриндә физики һадисәләрин әламәтләрини әкс етдирирләр. Инсанын анатомиjасы, данышыг, ешитмә системи әтраф мүһитдә баш верән һадисәләрлә узлашдырылмыш, уjғунлашдырылмыш шәкилдә вә онларла мүвази jарадылмышдыр. Әҝәр бәшәриjjәт тарихиндә бир деjил, бир нечә улу дил олмушса, бунлар да физики һадисәләр вә инсан психолоҝиjасы ганунауjғунлугларына табе олмуш вә мүасир дилләрин уjғун тәдгигатлары васитәсилә онлары ортаjа чыхармаг олар.
  2. Азәрбаjҹан, рус, алман, инҝилис вә әрәб сөзләри үзәриндәки арашдырмалар ҝөстәрир ки, дилләрин индики морфоложи бөлҝүсүндән (аморфкөклү, аглүтинатив-илтисаги, флектив вә инкорпорлашан дилләр) асылы олмаjараг онларын һамысында инкорпорлашма (сөз-ҹүмлә) хүсусиjjәтләри вардыр. Аjры-аjры сәсләр бу дилләрдә кичик фәргләрә бахмаjараг универсаллыг тәшкил едирләр. Одур ки, дилләрин индики ҝенеоложи бөлҝүсүндән даһа үмуми бөлҝү системләри үзәриндә дүшүнмәк имканы вардыр.
  3. Узун сәсләнән саитләр сөздә һадисәләрин нә ҹүр инкишаф етдиjини ҝөстәрир вә мәналарын дәгиг алынмасына хидмәт едир.

Азәрбаjҹан дилиндә алынма һесаб едилмәjән сөзләрдә дә бу кеjфиjjәтләр мөвҹуддур. Одур ки, бу һалы тәкҹә әрәб вә фарс сөзләринә аид етмәк олмаз вә алынма һесаб едилән сөзләрин мәншәjинә jенидән бахмаг лүзуму ортаjа чыхыр.

  1. Еjни адлы әшjа вә һадисәләрин мүхтәлиф дүнjа дилләриндәки лексик мәналары (әсасән) еjни олса да, бу сөзләрдәки фонемләр үзрә әламәтләр бир чох һалларда һәмин әшjа вә һадисәләрә даир бир-биринә нисбәтән аз вә jа чох дәрәҹәдә мәлуматлар верирләр. Одур ки, лингвистик лүғәтләр, хүсисилә изаһлы лүғәтләр, етимоложи лүғәтләр, терминоложи лүғәтләр тәртиб едәркән мүхтәлиф дүнjа дилләриндәки еjни мәналы сөзләри бирликдә тәһлил етмәк мәналарын ҝениш сурәтдә анлашылмасында сәрфәли нәтиҹәләр верә биләр.

Беләликлә, дилчилик елми, әсл мәҹрадан чыхараг, бу ҝүн өзүнүн бөjүк мүвәффәгиjjәтләринә бахмаjараг, бир чох һаглы суаллара ҹаваб верә билмир. Она ҝөрә дә, һәр бир халг өз дилинин jарадылышыны мүтләг шәкилдә өзүнүн хидмәти һесаб етмиш вә бир халг диҝәриндән мәнәви ҹәһәтдән узаглашмышдыр. Нәтиҹәдә дә, мүхтәлиф мәзһәбләр, тәригәтләр, jаранмыш, дүнjанын, каинатын вәһдәти барәсиндә фикирләр jалныз дилдә вә кағыз үзәриндә галмыш, инсанларын гардашлығы унудулмуш, Адәм (ә) бабамыз исә нәзәр-диггәтдән, өз лаjигли мәртәбәсиндән аjры дүшмүшдүр.

Белә һесаб едирик ки, ҝөстәрилән дәлилләр әсасында һәр бир шәхс өз дилини мөһкәм билмәклә jанашы диҝәр гоһум олан вә олмаjан дилләри дә тез вә асанлыгла өjрәнә биләр.

Фикрәт Рзаjев

РЕДАКСИЈАДАН: Ф. Рзаjевин үмуми дилчилик проблеминә һәср олунмуш бу мәгаләси редаксиjамыза профессорлар Афат Гурбановун вә Әбүлфәз Рәҹәбовун рәjләри илә бирҝә дахил олмушдур. Мүәллифин мүлаһизәләринин мараглы олдуғуну вә мәгаләнин полемик руһуну нәзәрә алараг онун чапыны мәгсәдәуjғун саjдыг.

(Исламын сәси; 10(58), 1995.08.02)

 

Фәхрәддин Салимин Азәрбаjҹан Суфи Мусигиси адлы консерти кечирилиб

Маjын 30-да  Азәрбаjҹан Милли Консерваториjасынын (АМК) “Бөjүк зал”ында АМК-нын мүәллими, филолоҝиjа үзрә фәлсәфә доктору Фәхрәддин Салим вә тәләбәләринин “Азәрбаjҹан Суфи Мусигиси” адлы консерти кечирилиб.

Консертдә Халг артисти Сиjавуш Кәрими, Азәрбаjҹан Дөвләт Мәдәниjjәт вә Инҹәсәнәт Университетинин ректору Фәрәһ Әлиjева, Халг шаири Сабир Рүстәмханлы, “Каспи” Мәтбуат вә Тәһсил Мәркәзинин рәһбәри Сона Вәлиjева, АМК-нын профессор-мүәллим һеjәти, тәләбәләри вә диҝәр дәвәт олунмуш гонаглар иштирак едибләр.

Тәдбири Фәхрәддин Салим өз чыхышы илә ачыг е`лан едиб вә Суфи мусигисинин әсас маһиjәти, тарихи барәдә мә`лумат вериб. Билдириб ки, мусиги һеч вахт әнәнәви олмаjыб, әҝәр әнәнәвидирсә о артыг мусиги деjил. О, бизи һәр ҝүн, һәр саат jормаjан ҝүнәш вә аj кими jенидир.

Тәдбир даһа сонра консерт програмы илә давам едиб.

Консертдә Фәхрәддин Салим вә АМК-нын тәләбәләриндән ибарәт ансамбл тәрәфиндән Азәрбаjҹанын ҝөркәмли шаирләринин: Имадәддин Нәсими, Шаһ Исмаjыл Хәтаи, Мәһәммәд  Фүзули,Јунис Әмрә, Әлиаға Ваһид, диҝәр шаир вә мүтәфәккирләримизин гәзәлләринә Фәхрәддин Салимин jаздығы мусигиләр сәсләниб,онун өз әсәрләриндән дә парчалар ифа олунмушдур.

АМК-нын тәләбәләриндән ибарәт ансамбл вә Фәхрәддин Салимин саз мусиги аләтиндә ифа етдиjи Суфи мусигиләри бөjүк марагла гаршыланыб.

Тәдбирдә чыхыш едән ректор Сиjавуш Кәрими билдириб ки, Фәхрәддин Салим илк өнҹә бөjүк алимдир вә олдугҹа ваҹиб арашдырмалар апармышдыр. Белә ҝөрсәнир ки, онун jарадыҹылыг тәшәббүсү тәләбәләрдә бөjүк мараг оjадыб. Бу сәбәбдән ону тәбрик едирәм вә белә консертләрин давамлы олмасыны арзу едирәм.

Даһа сонра сәһнәjә дәвәт олунан Халг шаири Сабир Рүстәмханлы, Сона Вәлиjева, филолоҝиjа елмләри доктору Халиjjәддин Хәлил вә АМК-нын Елми Ишләр үзрә проректору Лалә Һүсеjнова Фәхрәддин Салим jарадыҹылығы вә тәгдим олунан консерт барәдә өз фикирләрини сәсләндирибләр.

Тәдбир, Фәхрәддин Салимин консертдә иштирак едән гонаглара тәшәккүрүнү билдирмәси илә сона чатыб.
Ики саата jахын АМК-нын бөjүк залында аншлагла кечән консертдә бир чох тамашачылар һәмин вахтын неҹә кечдиjини һисс етмәдиләр!

Геjд едәк ки, бу артыг Фәхрәддин Салимин АМК-да мүәллифи олдуғу 2-ҹи бөjүк тәдбирдир. 

Рәшад Саһил

Консертдән ҝөрүнтүләр

Аналар…

Кирпиjи илә көз ҝөтүрән аналар.

 Өвладынын ән балаҹа уғуруну бир дүнjа билиб севинән аналар…

Севинҹини һамы илә бөлән, кәдәрини һамыдан ҝизләдән аналар…

Сәбри нәһаjәтсиз, дөзүмү һәдсиз олан аналар.

Өвладларыны jаjда ҝүнәшдән, гышда шахтадан, һавадан, күләкдән горуjан аналар…

Һамынданаз jеjиб, һамындан аз jатан аналар. Јорғунлуғуну баҹардыгҹа ҝизләдиб, jаландан өзүнү шән ҝөстәрән, аналар…

Өвладлар бөjүjәндә онларын сәһв һәрәкәтләриндән, jанлыш аддымларындан зәррә-зәррә дағылан аналар…

Ҝөз jашларыны ҝеҹәләр ҝизлинҹә jастығына ахыдан, сәһәри ҝүләр үзлә гаршылаjан аналар…

Сизин шәнинизә нә jазылса, нә деjилсә, jенә дә аздыр!

Өпүн аналарын титрәк, гырышлы әлләрини! О әлләр ән али зиjарәтдән даһа мүгәддәсдир!

Ҝүларә Мунис

Тәндир, бүтөвдүр, дәjишмәздир

Дүнjа туфанындан сонракы мәрһәләләрдә, туфандан хилас олмуш о инсанлар, Ур әразисиндә, Азәрбаjҹан әразисиндә, Ағрыдағ, Ҝәми Гаjа әтрафында, бир даһа, jенидән jашаjыш jерләрини бәрпа етмәjә башладылар!

Јер үзүндә һәjат  давам етмәjә, Су тәдриҹән чәкилмәjә, Әрази бәрпа едилмәjә башлады!

Туфандан хилас олмуш, Хилас етмиш  Һз. Нуһ Бабамыз, сағ галмыш о дөвр инсанлары бир jерә топлады, сағ галан әһали чох иди!

Белә бир гәрар гәбул етди Нуһ бабамыз, туфана гәдәр, Һача дағ, Ҝәми Гаjа дағлыг әразидә, мағараларда jығылыб сахланылан азугә, дәнли биткиләрин тохумлары о мағаралардан ахтарылсын, бир jерә топланылсын!

    О дөвр  инсанлар, һәмишә, мағараларда һәр тәдарүк дөврүндән сонра, бүтүн әһалинин гидаланмасы вә jени jаз мөвсүмүндә, әкин ишләринин апарылмасы үчүн, дәнли биткиләр тохумлары горунуб сахланылырды!

    О мағаралары, о дөвр инсанлар әзиз, мүгәддәс, хиласкарлыг кими гәбул едирдиләр! Бу сәбәбдән, мағаралар хиласкар, хилас едәр кими, характеризә олунарды!

    Мағаралардан хеjли дәнли битки тохумлары тапылды, һәjат даһа да, ширин олду!
    Бәрпа едилмәjә башлаjан jашаjыш саһәләри илә jанашы, тәндирләр бәрпа едилирди!
    Тәндир — һәндәси гурулуш формалы олмагла jанашы, мә’на гурулушу иди, о тәндирләр Ҝүнәш, исти символикасы олмагла jанашы, дәjишмәз, сабит исти jаjан анлаjышыны, дашыjырды!

    Тәндир дүзәлдилмәсинә мүтләг олараг ҝилдән истифадә едилирди! Символик олараг, кечи түкүндән (га — зил) аз мигдарда jоғурулан ҝилә әлавә едилирди.
    Бу кечи символу, Га (Ишыг), jердә һәjатын Гоч бүрҹүндән башламасы Ишыг, исти мә`насыны дашыjырды!

    Тәндир үчүн jоғурулан ҝилә, мүтләг (нисбәт һесабы илә), Дуз дағындан ҝәтирилән, дуз мигдары әлавә едилирди!

    Дуз үмуми һалда, температур һәдләрини бәрабәр бөлдүjүндән, тәндир үчүн истифадәдә, тәндир дахилиндә, температур һәддинин бәрабәр бөлүнмәсинә сабитлиjи, башга көмәкчи васитә тәләб олунмадан һәjата кечирмәк мә’насы дашыjырды!
    Тәндирә (тәндирин даирәви гурулушу Ҝүнәш анламыны дашыjырды) jапылаҹаг лаваш, сәһәр вахты башланыларды, онун башланма вахты, Ҝүнәшин Шәрглә, Ҹәнуб арасында тән бөлән нөгтәсиндә (индики вахтла саат 11), башланыларды.

    Тәндирә лаваш jапан ханымын үзү, Ҝүнәшә доғру оларды, әҝәр лаваш jапма мүддәти узансаjды Ҝүнәш зенит нөгтәсинә чатанда, лаваш jапан ханым, тәндир даирәси әтрафында jерини дәjишиб, Зенит нөгтәси сәмтини тутарды. Мә’на о оларды ки, тәндир даирәси, Ҝүнәшин олдуғу нөгтә илә, тән бөлән олсун!

    Чөрәк мүгәддәс саjылырды она ҝөрә ки, исти, Ишыгла һасилә ҝәләр, бир мә’насы да, о иди ки, онун тәркибиндә дуз, температур бәрабәрликләрини бөләндир!(бүтүн биширилән гидалар тәркибинә дад мигдарында әлавә едилән дуз, о гиданын температур һәдләрини бәрабәрликдә бөлүб низамда сахламаға хидмәт едәндир).

    Чүнки чөрәк, һеч вахт сабитлиjини дәjишмәз, гыш вахты гидалананда вүҹуду үшүтмәз, jаj вахты вүҹудда истилик һәддини артырмаз!

    Сабит олар, бәрабәрлиjи тәндир кими, тән  бәрабәрлиjә бөләр!

    Мүһүм мәсәләләрдән бири дә, «мағара инсанлары»-адыдыр!
    Тарихи кечидләрдә, тарихчиләр тәрәфиндән бу бир термин кими ортаjа атылды.
Бурада мәгсәд, илк инсаны бир вәһши, адамjеjән кими характеризә едибләр.
Амма һәгигәти тәһриф етмәjә башга бир үслуб дүшүнә билмәдиләр.

    Мағаралары чох диггәтли, чох тәмиз, сәһманлы сахланыларды.

    Мараглы ҹәһәт ондадыр ки, бүтүн сәмави китабларда бүтүн Пеjғәмбәрләр вәһjләри мағарада алдыглары геjд олундуғу,  jә’ни ки, о вәһjләр тәмиз, пак, сәһманлы,сәлис, ардыҹыллығы позулмаjан анламы дашыjыб!

    Чүнки, “Ма-га-ра”-Јарадыҹы, Ағ  Ишыг, Али, Уҹа Ишыг анламы дашыjыҹысы олдуғундан мағаралар Дағ  силсиләләриндә  чох jүксәкдә jерләшдиjиндән, Илаһи Мәтнләр Уҹадан, Паклыгдан Бәjандыр-анламы дашыjарды.

Ваһид Рзаjев

Тәкраролунмаз абидәләр диjары

НУҺ ПЕЈҒӘМБӘРИН ГӘБРИ ТАПЫЛЫБ

Бу хәбәрин севинҹи илә өтән ил декабрын сонларында Нахчывана ҝетдим. Беjнәлхалг “Ҝәмигаjа” експедисиjасынын тәшкилатчылары: танынмыш академикләр, милләт вәкилләри Азәрбаjҹан МЕА Нахчыван бөлмәсинин сәдри Исмаjыл Һаҹыjев вә Ј.Мәммәдәлиjев адына Нахчыван Дөвләт Университетинин ректору Иса Һәбиббәjли илә бирликдә шәһәрин гәдим гала диварынын jахынлығында һүндүр jамаҹа ҝәлдик.

Бәшәриjjәти дүнjа дашгынындан хилас етмиш Нуһ пеjғәмбәрин гәбри бу jамаҹда иди. Мән улу бабамызын садә мәзарына баханда дүшүндүм ки, бу даһи инсанын, Азәрбаjҹанын илк тарихи шәхсиjjәтинин мәзарынын мин илләр әрзиндә горунуб сахланмасынын өзү бир гәһрәманлыгдыр. Вә бу гәһрәман Азәрбаjҹан халгыдыр.

Заман узаглығындан хәбәр верән рәгәмләр кечди ҝөзүмдән: 4000 илдән артыг jаш верилән Мисир еһрамлары, 5000 илдән артыг jаш верилән “Билгамыс” дастаны тарихин бәри үзүндә галыр. Ахырынҹы бузлашмадан әввәл баш верән Дүнjа дашгынындан исә бизи 12-13 мин ил аjырыр. (Бәзән “мәһәлли дашгын” һесаб едәрәк, буна 6-7 мин ил jаш да верилир. Лакин “мәһәлли дашгын”да Нуһ пеjғәмбәрә вә ҝәмисинә еһтиjаҹ галмыр. Әслиндә “мәһәлли дашгын” Гуран вә Библиjанын әлеjһинә ҝетмәкдир).

Ҝәмисинин вә мәзарынын заман әлчатмазлығына ҝөрә Нуһ бабамызын әфсанәләшмәjә һаггы вар иди. Нуһун әсас гәһрәманлығы-сивилизасиjанын jени-2-ҹи бүнөврәчиси олмасыдыр. Онун гәбринин мин илләр әрзиндә зиjарәтҝаһа чеврилмәси дә тәбиидир. Сонунҹу аллаһсызлыг дөврүндә Азәрбаjҹанын да дахил олдуғу Рус-Совет империjасында инсанын руһани дуjғулары тәһгирә мәруз галыр, мәсҹидләр, килсәләр, пирләр, өвлиjа гәбирләри дағыдылырды. Нуһ пеjғәмбәрин дә гәбри о илләрдә дағыдылыб, зиjарәтҝаһлар сырасындан кәнар едилиб. Амма хош тәсадүфдән гәбирүстү мәгбәрә учурулса да, пеjғәмбәрә тохунулмаjыб, гәбир саламат галыб.

Академик Иса Һәбиббәjли бунунла әлагәдар деди:

    -Нуһун гәбринин тапылмасында Азәрбаjҹанын илк профессионал рәссамы Бәһруз Кәнҝәрлинин таблолары көмәjимизә ҝәлди. Даһи рәссам ХХ әсрин әввәлләриндә 1918-19-ҹу илләрдә “Нуһун гәбри” мөвзусунда 6 әсәр jарадыб. Мәһз һәмин әсәрләр бизә пеjғәмбәримизин мүгәддәс гәбринин jерини нишан верди. Мәгбәрәни 1-ҹи өзүлә 2 кәрпиҹ галанда әл сахлаjыб, сөкмәjә мәҹбур едиләнләр 8 ҝушәли мәзарын үстүнү даш-торпагла өртүб, бир нөв изи итирибләр. Јәгиндир ки, Нуһ пеjғәмбәрин мәгбәрәси илләр әрзиндә халг тәрәфиндән дәфәләрлә тәзәләниб. Биз гәбри тапандан сонра онун үстүнүн вә әтрафынын тоз-торпағыны тәмизләмишик. Нахчыван Мухтар Республикасы Али Мәҹлисинин сәдри Васиф Талыбовун хүсуси тапшырығы илә jахын вахтда Нуһун гәбринин үстүндә jени, jарашыглы мәгбәрә уҹалдылаҹаг. Бәшәриjjәти дүнjа дашгынындан хилас едән пеjғәмбәр бабамызын мүгәддәс мәзары jенидән вә һәмишәлик, бүтүн дүнjа үчүн зиjарәтҝаһа чевриләҹәк.

НАХЧЫВАН  ТӘКРАРОЛУНМАЗ  АБИДӘЛӘР  ДИЈАРЫДЫР

Бу абидәләр сырасында Ҝәмигаjа өндә даjаныр. Елми-әдәби даирәләрдә, “Нахчыван-Ҝәмигаjа-Нуһун ҝәмиси” сөһбәтләри ҝениш мүзакирә вә мүбаһисә мөвзусуна чеврилиб. Бу ҝүн һәмин мөвзу үмумбәшәри маһиjjәт кәсб едир вә елмдән чох сиjаси сәвиjjә дашыjыр. Дүнjа дашгыны вә Нуһун өз ҝәмисиндә инсан нәслини (вә башга ҹанлылары да) хилас етмәси сөһбәтләри ҝетдикҹә үмумдүнjа әфсанәсинә чеврилиб. Аз гала һәр өлкәдә бу әфсанәнин jерли вариантлары jараныб. О ҹүмләдән Газахыстан, Алтаj диjары, Кореjа, Јапониjа, Чин, Һиндистан, Суриjа, Алманиjа, Италиjа, Мексика, Гватемала, Перу вә башга өлкәләрдә бир дағы ҝөстәриб деjирләр: “Нуһун ҝәмиси бу дағын үстүндә даjаныб”.

Бәс, Нахчывандакы әсл Ҝәмигаjанын башга “Ҝәмигаjалардан” фәрги нәдир? Јәни белә фәргләр вармы? Әлбәттә ки, вар. Ону тәjин етмәк үчүн әсас мәнбәләр нәзәрдән кечирилмәлидир.

1-ҹи мәнбә-мүгәддәс  китабымыз  Гурандыр.  2-ҹи Библиjа, 3-ҹү “Билгамыс” вә  4-ҹү, һәм дә ән гәдим, ән илкин мәнбә: Ҝәмигаjа-Гобустан рәсмләри — jазылардыр.

Гуранын Азәрбаjҹан дилинә тәрҹүмәчиләриндән бири, мәрһум академик Зиjа Бүнjадов jазырды: “Гуранда ады чәкилән Ҹуди дағынын (илк Ҝәмигаjалардан биринин -Ә.Ф) шөһрәти Нуһун ҝәмисинин бу дағ үзәринә отурмуш олдуғуна даир мәшһур Месапатомиjа әфсанәсилә бағлыдыр.”(Бах. Гуран.Геjдләр вә шәрһләр. Бакы, 1992. сәһ.674.) Нахчыван-Ҝәмигаjа Ҹуди дағына (Суриjа әразисиндәдир, дүнjадакы бүтүн башга “Ҝәмигаjалардан” jахын оланыдыр. Түрк алими Аһмед Ерҝөз Ҹудини дағ силсиләси адландырыр. (Бах. онун “Нуһ туфаны”, Ызмир, 1990). Бу фикрә әсаслансаг, Нахчыван Ҝәмигаjасы һәмин силсиләнин шималында ән jүксәк зирвәдир. Нуһун ҝәмисинин мәһз бу зирвәjә (4500 м) енмәси тәбии һесаб олунмалыдыр.

Бу, 1-ҹи әсас мәнбә-әсас фәргидир ки, һеч бир башга “Ҝәмигаjа” илә мүгаjисә едилә билмәз. 2-ҹи әсас мәнбә-Библиjадыр. Дүнjа алимләри Билгамысы тарихи шәхсиjjәт һесаб едирләр. О, — Билгамыс башына ҝәлән (е.ә. ЫВ минилликдә) вә ешитмиш олдуғу, өзүндән нечә мин ил әввәлки һадисәләри дә идеаллашдырараг, бина етдиjи вә һөкмдары олдуғу Урук шәһәринин гаjа кими һүндүр, сал диварларына jаздырыб:

“О һәр сирри биләрди,

о һәр шеjи ҝөрәрди,

Јери су басмасындан

бизә хәбәр верәрди.

Узун jоллар долашыб,

jорулуб әлдән дүшдү,

Башына ҝәләнләри сал бир гаjаjа дөjдү

Сонра һасара алыб, адыны Урук гоjду

(Билгамыс.1985. с.8. Тәрҹүмә Исмаjыл Вәлиjевиндир)

Бу, сәмави китаблардан нечә мин ил әввәлки jазылы мәлуматдыр. Бурада сөһбәт һеч дә “мәһәлли дашгындан” jох, мәһз Дүнjа дашгынындан ҝедир.

“Билгамыс”да тәсвир едилән jер вә инсан адларыны нәзәрдән кечирдикдә бунларын Нахчыван вә бүтөвлүкдә Азәрбаjҹан әразиси илә паралеллиjи” ашкара чыхыр. Јәни мәсәлән, Һачадағ- Нисир Нәсирваз дағы, Шарур (Шәрур), Шуруппыг, Сидури (Сәдури- Сәдәрәк), Киш, кәнд вә чаj ады шәклиндә, Дилмун (Дилман кәнди Ағсуда, Кингир (Кәнҝәр), Гучи (Гутгашен), Диммуз (Думуз), Уту, Бел (Белет), Убар (Абар), Туту, Акту, Етана (Отеке),Иштар (Севит- ҝүнәшин гызы), Шамхат (Шамхат-шам гадын -Шаман гадын), Кур (Күр чаjы), Уткаришта (утук, отка-Адна кәндләри) вә с. Дүнjадакы “Ҝәмигаjа”лардан һеч бири — jахын әтраф илә бирликдә белә паралелләрә малик деjил.

Бу да 3-ҹү әсас мәнбәвә әсас фәрг. Дүнjа етираф едир ки, “Билгамыс”дан о  jана һеч бир jазылы мәнбә jохдур.

Бу сәтирләрин мүәллифинин сон 35 ил әрзиндә апардығы тәдгигатлардан аjдын олуб ки, “Ҝәмигаjа-Гобустан рәсмләри даш jазылары “Билгамыс”дан нечә мин ил әввәл мөвҹуд олуб вә бу ҝүн дә аjдын охунур. Һөрмәтли алимләримиз, академикләр: Будаг Будагов, Иса Һәбиббәjли, Исмаjыл Һаҹыjев, Мираббас Гасымов,АМЕА-нм мүхбир үзвү Вәли Әлиjев, елмләр докторлары, профессорлар Гара Мәшәдиjев, Фәнаһ Хәлилов, Аббас Сеjидов,Гадир Гәдирзадә, Аида Феjзуллаjева, Елмәддин Әлибәjзадә, Баjрарн Аллаһвердиjев, Әждәр Ағаjев вә башгалары билдирирләр ки, Ҝәмигаjа-Гобустан jазыларыән етибарлы тарихдир. Бу сәтирләрин мүәллифы Ҝәмигаjа-Гобустан тәсвирләри арасында Нуһун Ҝәмисинин рәсмләрини ашкар едиб. (Бах. онун “Нуһун ҝәмиси вә Ҝәмигаjа-Гобустан әлифбасы”китабы,Б.2005, 81-102сәһ.,рус дилиндә).

Бу рәсмләр дүнjада һәләлик илк тапынтыдыр. Бу да Ҝәмигаjа вә Нуһун ҝәмиси әфсанәсинин билаваситә Азәрбаjҹан торпағы -Нахчыван-Ҝәмигаjа илә бағлы олдуғуну там тәсдиг едир. Бу да 4-ҹү әсас мәнбә вә әсас фәргдир.

Бу 4 мәнбә, 4 әсас фәрг сүбут едир ки, Нуһун туфаны әфсанәси бүтүн дүнjаjа мәһз Азәрбаjҹандан-Нахчывандан  jаjылыб.Амма бәзи мүәллифләр бу әфсанәнин “ермәни” вариантына “әсасланыб”, онун ермәниләрлә бағлылығыны ирәли сүрүр, бәзиләри исә елә һәмин сәбәбдән Нуһун туфаны әфсанәсинин вә Ҝәмигаjанын уjдурма олдуғуну сөjләjирләр. Һәтта ҝуjа “Нуһун Ҝәмиси” вә онун Нахчыванла бағлы олмасы идеjасынын “ермәни мәнбәләриндән гаjнагландығыны” иддиа едир вә “чыхыш jолуну” бу “идеjаны” рәдд етмәкдә ҝөрүрләр. Бунлар һеч бир әсасы-даjағы олмаjан иддиалардыр.

Академик Зиjа Бүнjадов jазырды: “Гәдим ермәни рәваjәтләриндә Нуһун Ҝәмисинин бир дағ үзәринә отурмасы һаггында һеч бир мәлумат jохдур. Нуһун Ҝәмисинин Масис (Ағры-Арарат-Ә.Ф) дағы зирвәсинә отурмасына даир олан рәваjәт, анҹаг ХЫ вә ХЫЫ әсрләрдә ермәни әдәбиjjатында өзүнә jер тутмаға башлады” (Бах. Гуран. Геjдләр вә шәрһләр. с.674).

Демәли, ермәниләр нечә jүз ил әрзиндә, Нуһун Ҝәмисинин Масис (Ағры) дағынын зирвәсинә ендиjиндән данышыблар. Бахыб ҝөрәндә ки, Азәрбаjҹан алимләринин сүбут етдикләри кими, Нуһун Ҝәмиси Нахчыванла-Ҝәмигаjа илә бағлыдыр, онлар Гарабағ вә башга торпагларымыз кими, Нахчываны да “өз адларына” чыхмаға башлаjыблар. Бу гулдур ермәни нәjимиз варса, ону һәjасызҹасына зәбт етмәк, зорла “ермәниләшдирмәк” истәjирсә, биз өзүмүз мадди-мәнәви дәjәрләримиздән имтина етмәлиjикми?! “Нахчыванын-Нуһун өлкәси олмасы идеjасы”нын һеч бир елми, тарихи-дини әсасы олмадан “ермәниjә аид едилмәси” ермәнинин дәjирманына су  төкмәкдир.

Бәзиләринин фикринҹә, ҝуjа, “бәшәр ҹәмиjjәти jарандыгдан сонра jер үзүнүн тамамилә су алтында галмасы кими бир һадисә олмаjыб” Бу да мүгәддәс китабымыз Гураны, Библиjаны, “Билгамыс”ы, нәһаjәт, Ҝәмигаjа-Гобустан рәсмләрини нәзәрә алмамагдан ирәли ҝәлир. Ҝөрүнүр, беләләринин jени елми мәнбәләрдән дә хәбәрләри jохдур. Гуранда, Библиjада вә “Билгамыс”да һеч бир “мәһәлли дашгындан” сөһбәт ҝетмир. Гоj белә мүәллифләр Гураны бир даһа диггәтлә охусунлар. Даһи физик А.Еjнштеjн jазырды: “Динә әсасланмаjан елмә инанмаг мүмкүн деjил”.

Бир даһа геjд едирик ки, Ҝәмигаjа, Нуһун ҝәмиси вә Нуһун гәбри һаггында әфсанәнин тарихи, елми көкләри инкаролунмаздыр. Нахчыванын-Нуһун өлкәси олмасы идеjасы Азәрбаjҹан халгына мәхсусдур. Бу идеjа әфсанәләшәрәк бүтүн дүнjаjа jаjылыбБуну 2005-ҹи илдә Нахчыванда-Ҝәмигаjада илк сәjjар конфрансыны кечирән беjнәлхалг “Ҝәмигаjа” елми експедисиjасынын үзвләри дә бир даһа тәсдиг едиб.

   Әждәр Фәрзәли

525-ҹи гәзет  16.02.2006-ҹы  ил.

НОЕВ КОВЧЕГ

Азәрбаjҹан Республикасы “Тәһсил” Ҹәмиjjәтинин тәсис етдиjи беш сериjалы “Билҝи” дәрҝисинин jаранмасы вә фәалиjjәти һаггында

Јәгин охуҹулар   техника елмләри доктору  Низами Исмаjыловун саjтымызда jерләшдирилмиш мәгаләси илә артыг танышдырлар вә “Тәһсил” Ҹәмиjjәтинин фәалиjjәти илә бағлы мүәjjән билҝиләрә маликдирләр. Һәмин сәпҝидә jазымызы давам етдиририк.

          Мәлумдур ки, ССРИ дағылыдыгдан сонра  онун тәркибиндән аjрылмыш республикалар мүстәгилликләрини елан етдиләр.  ССРИ-нин бүтүн варидаты Русиjа Федерасиjасынын әлиндә галды.  Диҝәр республикаларда олдуғу кими, Азәрбаjҹан Республикасы да ҹидди сосиал-игтисади чәтинликләрлә үзләшди, диҝәр тәрәфдән дә ермәни тәҹавүзү… Һәтта дөвләт мүәссисәләриндә ишләjәнләрин әмәк һаггларынын вахтлы-вахтында  верилмәси чәтин иди.  Һәмин дөврдә бөһран вәзиjjәтиндә олан саһәләрдән бири дә тәһсил саһәси иди. Малиjjә чәтинлиjиндән нә Елмләр Академиjасынын, онун Елми-Тәдгигат инстутларынын, һабелә али тәһсил оҹагларынын  елми журналлары вахтлы-вахтында нәшр олунмурду.  Мәлумдур ки, елми-тәдгигат ишләри дәрҹ олунмурса, вахты-вахтында елми-иҹтимаиjjәтә чатдырылмырса актуаллығыны вә әһәмиjjәтини итирир.

     Бүтүн бунлары нәзәрә алараг “Тәһсил” Ҹәмиjjәтиндә  елми журналларын тәсис олунмасы зәрурәти jаранды.  1998-ҹи илдә “Тәһсил” Ҹәмиj­jәтинин адындан  Азәрбаjҹан Республикасынын Мәтбуат вә Информасиjа  Назирлиjинә  “Билҝи” дәрҝисинин (5 сериjалы) азәрбаjҹан, рус вә инҝилис дилиндә нәшр олунмасы вә jаjылмасына иҹазә верилмәсинә даир мүраҹиәт едилди.  Назирлиjин әмәкдашы Халидә ханымын көмәклиjи саjәсиндә бүтүн сәнәдләр һазырланыб тәгдим едилди.  Фүрсәтдән истифадә едиб Халидә ханыма миннәтдарлығымызы билдиририк.

Беләликлә,  Мәтбуат вә информасиjа Назирлиjинин 9 jанвар 1999-ҹу ил тарихли разылыг мәктубу( геjдиjjат  нөмрәси Б 70, сериjа АБ № 022270 лисензиjасы) илә дәрҝинин нәшр олунмасы  вә jаjылмасына иҹазә верилди.

Бундан сонра  т.е.д  Низами Исмаjылов, т.е.д Валеһ Бахшәлиjев, фәлсәфә доктору  Зәки Вәлиjев  ф.р.е.д . Рөвшән Гулиjевин ҝәрҝин зәһмәтләри вә тәшкилатчылығы саjәсиндә 1999-ҹу илдә “Билҝи” дәрҝисинин “Техника”  сериjасы  ишыг  үзү ҝөрдү. Артыг 2000-ҹи илдә “Билҝи” дәрҝисинин 5 сериjасынын һамысы :“Тәһсил, мәдәниjjәт, инҹәсәнәт”  “Техника”, “Физика, риjазиjjат,  jер елмләри”, “Кимjа, биолоҝиjа. Тибб”, “Сосиал билҝиләр” сериjалары ишыг үзү ҝөрдү. Елми иҹтимаиjjәтин иштиракы илә журналларын бөjүк тәгдимат мәрасими кечирилди, хеjир-дуа верилди.

2000-ҹи илин сонунадәк бүтүн журналларын редаксиjа һеjәти формалашдырылды. Мәһз һәмин алимләрин әзмкар әмәjи саjәсиндә беш сериjанын һәр биринин ил әрзиндә дөрд нөмрәси нәшр олунду, ҝениш, елми иҹтимаиjjәтә тәгдим едилди вә jүксәк гиjмәтләндирилди.

 Бунун әсас сәбәбләриндән бири дәрҹ олунаҹаг мәгаләләрин аноним (мүәллифи билдирилмәдән) редаксиjаларда мүзакирәси вә нәшри мәсләһәт билинән мәтнләрә мүвафиг саһә алимләриндән елми рәj алынмасы иди.

     2001-ҹи илдә елми иҹтимаиjjәтин тәкиди илә “Билҝи” дәрҝисинин Редаксиjа Шурасы jарадылды вә һәр бир сериjанын редаксиjа һеjәти jенидән тәшкил едилди.  Ҝөркәмли елм хадими, дүнjа елм аләминдә танынмыш сима АМЕА-нын мүхбир үзвү, профессор Рафиг Әлиjев дәрҝинин  дәрҝинин баш редактору, т.е.д. Низами Исмаjылов елми катиби сечилди (Она гәдәр баш редактор АР Тәһсил Ҹәмиjjәтинин сәдри досент Нуғаj Әлиjев олмушдур).  Профессор Рафиг Әлиjевин сәjләри нәтиҹәсиндә  дәрҝинин Редаксиjа Шурасына дүнjанын бир чох  өлкәләриндән ҝөркәмли алимләр ҹәлб едилди:  бу дөврдә артыг дәрҝинин сериjаларында мүхтәлиф өлкәләрин алимләринин, һабелә өлкә алим вә мүтәхәссисләринин елми әсәрләри дәрҹ олунурду. Дәрҝинин “Техника” сериjасы 2003-ҹү илдә Алманиjада ән jахшы техники журналларын сәрҝисиндә нүмаjиш етдирилмишди. Һәмин илдән һәм дә “Билҝи” дәрҝиси сериjасына jени “Бизнес” журналлары әлавә едилди.

   Дәрҝинин сериjаларынын Беjнәлхалг геjдиjjатдан кечмәси үчүн Франсаjа- Парисдәки  ЈУНЕСКО-нун елм шөбәсинә мүраҹиәт едилмишди.  Бу мәгсәдлә сериjаларда дәрҹ олунан мәгаләләрин хүласәләринин ора ҝөндәрилмәси вә журналларын үч ил дөври нәшри тәмин едилмишди. Апарылан ишләр вә редаксиjа  һеjәтләринин сәjләри нәтиҹәсиндә вә тәләбләр jеринә jетирилдиjинә  ҝөрә 2003 –ҹү илдә “Билҝи” дәрҝинин бүтүн сериjалары дөврү нәшрләринин  Беjнәлхалг геjдиjjат нөмрәсини алмышды. Онлар ашағыдакылардыр:

ИССН 1683-7592

Кеj титле:  Билҝи. Физика, риjазиjjат , jер елмлари

Аббревиатед  кеj титле: Билҝи, Физ, риjазиjjат , jер елмл.

ЫССН 1683-7606

Кеj титле:  Билҝи. Таһсил, маданиjjат, инҹасанат

Аббревиатед  кеj титле: Билҝи, Таһсил, маданиjjат, инҹасанат

ЫССН 1683-7614

Кеj титле:  Билҝи. Кимjа, биолоҝиjа, тибб

Аббревиатед кеj титле: Билҝи, Ким. биол. Тибб

ЫССН 1683-7622

Кеj титле: Билҝи. Теһника

Аббревиатед кеj титле: Билҝи, Теһн.

ЫССН 1683-7649

Кеj титле: Билҝи. Сосиал билҝилар

Аббревиатед кеj титле: Билҝи, Сос. билҝилар

Геjд: Етираф етмәк лазымдыр ки, мәрһум академик, Азәрбаjҹанын ҝөркәмли елм хадими  Азад Мирзәнҹанзадә Али Аттестасиjа Комисссиjасынын (ААК)  сәдри олдуғу дөврдә “Билҝи” дәрҝисинин сериjаларыны Беjнәлхалг стандартлара ҹаваб вердиjини  ҝөрә jүксәк гиjмәтләндирилмиш, намизәдлик вә докторлуг диссертасиjаларынын нәтиҹәләринин “Билҝи” дәрҝисинин сериjаларында дәрҹ олунмасыны төвсиjә етмишди.

Дәрҝинин сериjаларынын илдә дөрд нөмрәси   вахтлы-вахтында дәрҹ олунмуш һәм елми иҹтимаиjjәтә,һәм дә Милли Елмләр Академиjасынын Мәркәзи Киртабханасынын көмәjи саjәсиндә Асиjа, Авропа вә Америка   гитәсиндә jерләшән дөвләтләрин  10 китабханасына ҝөндәрилмишдир. Еjни заманда дүнjанын бир чох өлкәләрдән ҝөркәмли алимләр дәрҝинин мүхтәлиф сериjаларында чохсаjлы мәгаләләр дәрҹ етдирмишдиләр.

Журналлар актив фәалиjjәт ҝөстәрдиjи дөврдә вә илләрдә республиканын бүтүн нүфузлу алимләринин елми мәгаләләри һәмин дәрҝиләрдә дәрҹ олунурду вә онларын бир чоху һәм Редаксиjа шурасында һәм дә  “Билҝи” дәрҝисининин аjры-аjры сериjаларынын редаксиjа һеjәтләриндә иштирак едирдиләр.

Бизә мәлум олмаjан сәбәбләр үзүндән дәрҝинин сериjалары  ААК-ын нүфузлу журналлар сиjаһысындан чыхарылдыгдан вә ҹәмиjjәтин кираjә галдығы jер башга тәшкилата верилдикдән сонра “Билҝи” дәрҝисинин нәшри чәтинләшди. Бунлара бахмаjараг дәрҝинин бүтүн сериjалары 2006-ҹы илин ахырына гәдәр өз ишини давам етдирмишдир.

Һал-һазырда “Билҝи” дәрҝисинин фәалиjjәтинин давам етдирилмәси барәдә дүнjанын мүхтәлиф jерләриндән мүраҹиәтләр едилир вә инди дә АР “Тәһсил” Ҹәмиjjәти бу иши башга формада давам етдирмәjә ҹалышыр. Мүхтәлиф рәсми инстансиjалара  мүраҹиәтләримиз ҹавабсыз галдығындан  “АгРа” Елмин Инкишафына Дәстәк Иҹтимаи Бирлиjи (“АгРа” ЕИДИБ) илә бирҝә бу ишләрин давам етдирилмәси барәдә мүвафиг разылыг әлдә едилмишдир. Бу мөвзуларда  www.агра.аз өврагында (саjт) мүхтәлиф елми мәгаләләр вә материаллар дәрҹ едилмәси давам етдирилир.

Һәмин өврагда илк олараг 1999-2006-ҹы илләрдә “Билҝи” дәрҝиси  сериjаларында дәрҹ олунан өнәмли мәгаләләрин (онларын дәрҝиләрдә дәрҹ едилдиjи мүхтәлиф дилләрдә)  хүласәләрини (аннотасиjа) вермәjи дүшүнүрүк.

 Изләjин!

Јекунда“Билҝи”дәрҝисининбүтүнсерjаларынынәрсәjәҝәлмәсиндәвә8 иләрзиндәнәшриндәәмәjиоланбүтүналимләрымизә, зиjалыларымыза вәмәгаләләри, jазыларынәшролунан3000-дәнчохмүәллифләрә(дүнjасыныдәjишәнләрдәдахилолмагла) өзминнәтдарлығымычатдырараг  билдирирәмки, һазырда  АР-нын“Тәһсил” ҸәмиjjәтиБакышәһәриХоҹалыпроспекти24аүнванындаjерләширвә“АгРа” ЕИДИБиләбирҝәАзәрбаjҹанынелминин, тәһсилинин, мәдәниjjәтининирәлиҝетмәсинә, jүксәлмәсинәхидмәтетмәjиөзүнүнмүгәддәсвәзифәсиһесабедир.Бусәпҝидәмүхтәлиф  елмимәгаләләринизи, jазыларынызы, арашдырмаларынызы, тәклифләринизиһазырдабирҝәфәалиjjәтҝөстәрәнАР“Тәһсил” Ҹәмиjjәтивә“АгРа” ЕИДИБ-әтәгдимедәбиләрсиниз.  

Әлагә: 050 662-47-54, 055-206-05-24,  012 490-33-53

Е-маил:    агра_теһсил@маил.ру

Өвраг (саjт):  www.агра.аз

 Почт үнваны: АЗЕ 1025, Бакы шәһ. Хоҹалы пр.24а

Һөрмәтлә,  Азәрбаjҹан Республикасы,

Тәһсил Ҹәмиjjәти идарә һеjәтинин сәдри Нуғаj Әлиjев

П.С.1. Һәмин өврагда 1999-2006-ҹы илләрдә дәрҝиләрдә ҝедән бүтүн мәгаләләрин саһәләр вә илләр үзрә мүндәриҹатлары дәрҹ олунаҹагдыр.

П.С.2. Имкан дүшдүкҹә, һәм дә охуҹуларын арзусу нәзәрә алынараг мәгаләләрин бир гисминин там мәтнинин дәрҝиләрдә дәрҹ олундуғу дилдә өврагда jерләшдирилмәси планлашдырылыр.

П.С.3. Бундан башга ашағыда геjд олунан пуллу хидмәтләр дә ҝөстәрилә биләр:

— Һәмин елми мәгаләләрин (мүәллиф һүгугу сахланылмагла) дүнjанын мүхтәлиф дилләринә тәрҹүмә едилмәси вә арзу едәнләрә почт васитәсилә ҝөндәрилмәси мәсәләсинә бахыла биләр.

— Арзу едәнләр 1999-2006-ҹы илләрдә һәмин дәрҝиләрдә дәрҹ едилмиш мәгаләләрин фотосурәтләрини һәм ади почт васитәсилә, һәм дә електрон почт васитәсилә әлдә едә биләрләр.

Музей миниатюрной книги отмечает юбилей

Пятнадцать лет назад, 23 апреля 2002 года, в день, объявленный UNESCO Всемирным днем книги и авторских прав, в нашей столице, а именно — в Ичери шехер, распахнул двери уникальный очаг культуры, который для каждого, кто переступал его порог, становился источником высокой духовности. 
Так характеризуют это царство поражающих даже самое богатое воображение крохотных изданий теперь уже многотысячные посетители Музея миниатюрной книги — бакинцы и гости нашего города, люди разных профессий и интересов, национальности и возраста, — выражая свой восторг и огромную благодарность создателю этой удивительной экспозиции, председателю Общества «Книга» Азербайджанской Республики, заслуженному работнику культуры Зарифе Салаховой. 

В день рождения музея, думаю, будет к месту обязательно вспомнить историю появления в нашем городе такого пока еще единственного в мире музейного учреждения…

А история эта такова. Возглавляя Общество, Зарифа ханым увлеклась коллекционированием. Объектом ее привязанности стала миниатюрная книга. Все началось с того, что около 35 назад она совершенно случайно увидела факсимильное издание басен Крылова, изданное в 1835 году, и приобрела его. Мини-издание это и положило начало изумительной салаховской коллекции, насчитывающей ныне более 8,5 тысяч изданных в 76 странах мира миниатюрных книг, среди которых немало редкостей. К примеру, книги-малютки: «История Англии, Лондон, 1815 год»; А.С.Пушкин «Евгений Онегин», Санкт-Петербург, 1837 год (прижизненное издание); Лафонтен «Басни», Париж, 1850 год, старинные религиозные раритеты, в том числе изданный еще в 1672 году «Коран» и другие.

Зарифа ханым проявила себя как умелый собиратель. Куда бы ни ступила ее нога — а она объездила, можно сказать, чуть ли не весь мир, — возвращается домой обязательно с новой, а главное, оригинальной находкой. Она сумела установить довольно тесные контакты с коллекционерами многих стран, которые с удовольствием преподносят бакинской собирательнице что-нибудь интересное.

Однако наша соотечественница не только собирает, но и сама издает книги в миниатюрном формате. Одной из таких книг была, в частности, «Клятва на верность Родине, государству, народу». Это текст речи Президента Азербайджана Гейдара Алиева, произнесенной им во время принятия присяги. Автором идеи издать эту книгу в миниатюре выступила сама Зарифа Салахова. Это была первая связанная с именем великого лидера книга после его возвращения к руководству республикой.

Мне запомнилась презентация ее, состоявшаяся 3 июня 1995 года в Азербайджанской государственной библиотеке имени М.Ф.Ахундзаде, где демонстрировалось также еще около двух тысяч мини-изданий из личной коллекции Салаховой, запомнилась речь общенационального лидера азербайджанского народа, в которой он подчеркнул значение книгоиздания в культуре каждой страны, каждого народа, поблагодарил организаторов выставки-презентации, и в первую очередь — их самоотверженного вдохновителя Зарифу Салахову.

Как рассказывала мне Зарифа ханым, этой выставке Музей миниатюрной книги в некотором роде и обязан своим рождением. Потому что именно здесь Гейдар Алиев, узнав, что увиденное им — это лишь половина ее личной коллекции, поддержал горячее желание собирательницы создать музей, в котором можно будет экспонировать все, чем она располагает. А поддержав, и помог в осуществлении этой идеи.

Так в самом экзотическом уголке Баку — Ичери шехер — и появился на радость книголюбам уникальный, названный восьмым чудом света Музей миниатюрной книги, основу которого составила богатая личная коллекция Зарифы Салаховой и который ныне завоевал право считаться одной из интереснейших достопримечательностей нашего города. Чтобы убедиться в том, что это так, предлагаю читателю познакомиться хотя бы с небольшой частью собранных в специальные альбомы многочисленных отзывов:

«В маленьких книжках увидел большой мир и широкую человеческую душу. Благодарю Зарифу ханым, хранящую уникальное сокровище мировой культуры, дарящую этому миру теплоту», — Чжан Сиюнь, посол КНР в Азербайджане.

«Фантастикой» назвал увиденное в музее побывавший некогда в Баку президент России Борис Ельцин.

Свое восхищение коллекцией, для которой и построен этот Дворец книги, выразил от имени Московского клуба любителей миниатюрной книги, от имени Международной ассоциации любителей мини-книги Ярослав Костюк.

«Самой богатой женщиной» назвал создательницу музея президент Эстонской Республики в начале нынешнего столетия Арнольд Рюйтель. 

«Ваш музей — праздник души, чудо возвращения к нашим общим истокам и уверенность в том, что у нас — общее будущее! Спасибо Вам за этот чудесный проект, в равной степени важный для людей любого возраста, профессии и национальности», — так написал в книге отзывов руководитель Россотрудничества, спецпредставитель президента России К.Косачев. 

«Мы были поражены экспозицией этого необычного музея, собрания произведений мировой литературы. Зарифа ханым — истинный подвижник в мире духовности…», — члены правительства Москвы.

«Долг каждого азербайджанца,- считает председатель Союза писателей Азербайджана Анар, — поддерживать и пропагандировать это редкое собрание миниатюрных книг из личной коллекции Зарифы Салаховой».

Выразил свое восхищение увиденным и президент Международного союза книголюбов Сергей Есин: «…Появление подобного, уникального, по сути, музея, — читаем мы в его отзыве, — не только подвижничество его основателя и создателя г-жи Зарифы ханым, но и факт некоего чуда… Я вижу здесь не только обширную по своей величине и интеллектуальному охвату коллекцию, но и новую художественную и культурную данность, перед которой останавливаешься в торжественном изумлении».

А вот искренние, бесхитростные, дарящие тепло строки из записей в Книгу отзывов рядовых посетителей, которых с каждым днем становится все больше и больше:

«Бакинский музей миниатюрной книги… Если вам интересно увидеть самые маленькие из них, собранные со всего света, то вам — сюда…»

«Никогда не думал, что можно выпускать такие маленькие книги. Причем многие не в единичном экземпляре, а имеют немалые тиражи. Правильно подобранная коллекция — по странам-издателям, по темам… Проведенный в музее час пролетел как одна минута…Словом, рекомендую!»

«Маленькие книжечки… Это нечто! Такое увидела впервые…»

«Интересно, что все книги, независимо от формата, можно читать». «Отличная коллекция маленьких и малюсеньких книжечек…»

Необычный, оригинальный, уникальный, притягательный, удивительный!.. — Такими эпитетами пестрит книга отзывов…

А вот еще: «Следует рекомендовать к обязательному посещению: ведь этот частный музей — абсолютно бесплатный…»

«Войдите сюда, и вы попадете в атмосферу уюта и интеллектуальных эмоций…»

С этим утверждением трудно не согласиться. Став, по общему признанию, центром духовности, музей, можно сказать, признан местом, где собирается весь цвет азербайджанской интеллигенции. Встречи ее представителей чаще всего происходят в связи с выходом в свет очередной миниатюрной книги, изданной Обществом «Книга», самим музеем. Таких изданий за пятнадцать лет набралось уже 162. Это прежде всего мини-книги, отражающие важные вехи новейшей истории нашей страны, тесно связанные с именем великого Гейдара Алиева. Интересно прошла, к примеру, встреча, состоявшаяся в связи с изданием книги в миниатюрном формате, посвященной 85-летию Гейдара Алиева, одним из авторов которой выступила талантливый писатель-публицист Эльмира Ахундова.

Большой интерес участников встреч в музее вызвала также презентация выпущенных Обществом «Книга» и отпечатанных в его типографии Indigo на высоком полиграфическом уровне миниатюрных изданий, рассказывающих о выдающихся представителях науки, литературы, искусства, в целом культуры азербайджанского народа, таких, в частности, как Гара Гараев и Бюль-Бюль, Азиз Алиев, Зарифа Алиева и Захра Гулиева, М.С.Ордубади, Ильяс Эфендиев и Шамси Бадалбейли, Вагиф Мустафазаде, Рашид Бейбутов, Мовсум Санани, а также книги, посвященные послам доброй воли UNESCO, братскому Узбекистану, Олимпийскому движению в нашей стране (ведь бывшая баскетболистка Салахова — ныне активный член правления Олимпийского комитета), латиноамериканскому революционеру Эрнесто Че Геваре, и многие-многие другие. Особое место среди них занимает миниатюрная книга «Торжество нефтяной стратегии Гейдара Алиева», изданная в честь 90-летия этого выдающегося сына азербайджанского народа. В ней опубликованы речи нашего общенационального лидера, а также Президента Азербайджана Ильхама Алиева, достойного преемника своего великого предшественника, связанные с успешным осуществлением Контракта века.

Все эти миниатюрные издания нашли свое место в экспозиции музея, вызывая огромный интерес его посетителей. Тут мне хотелось бы непременно сказать и о том, что образцами вызывающих восторг и удивление мини-книг с недавних пор имеют возможность познакомиться, не покидая родных мест, также жители Нахчыванской Автономной Республики и Гянджи: по инициативе Зарифы ханым, поддержанной местными руководителями, здесь действуют филиалы Бакинского музея миниатюрной книги… 

Зарифа Салахова — великая путешественница, и вместе с ней зачастую путешествуют ее маленькие шедевры. На страницах печати не раз рассказывалось о выставках миниатюрных книг, развертываемых неутомимой Зарифой ханым за рубежом. Это тоже часть деятельности Бакинского музея, и не менее важная. Англия, Беларусь, Китай, Куба… Экспозиция, которая была продемонстрирована в этих, как, впрочем, и в ряде других стран, производила фурор. И это можно понять. В Гавану, например, наша соотечественница в числе других изданий повезла также выпущенные ею на испанском и русском языках миниатюрные книги, посвященные 85-летию кубинского лидера Фиделя Кастро, а в Лондоне была организована выставка под названием «Азербайджан и Великобритания в миниатюрной книге»… 

Надо сказать, что широкомасштабная, я бы сказала, деятельность этого частного музея, основу которого, как уже отмечалось, составила личная коллекция собирательницы, не проходила незамеченной. В конце 2014 года музей, а вернее, представленная в нем коллекция Зарифы Салаховой, была удостоена сертификата Книги рекордов Гиннесса — а это высочайшее признание, чем мы, бакинцы, можем гордиться! 

Много у Зарифы ханым и других наград. Она — кавалер ордена «Шохрат», которым Президент Азербайджана Ильхам Алиев наградил ее за вклад в развитие книжной культуры. Международный союз книголюбов за многолетнюю и самоотверженную работу во имя и во славу Книги вручил ей специальный диплом и памятную медаль первопечатника Ивана Федорова. Ее активная деятельность отмечена Почетным знаком Россотрудничества Министерства иностранных дел Российской Федерации. Удостаивалась она также других почетных наград, дипломов, различных титулов…

Все эти награды, включая сертификат Книги рекордов Гиннесса, представлены в увидевшей свет в связи с юбилеем музея книги миниатюрного формата (60х70 мм), выпущенной со вкусом и добротно. В ней 228 страниц и 24 цветные фотографии. Эпиграфом к юбилейному изданию, выпущенному на трех языках — азербайджанском, английском и русском, — стали слова великого Гейдара Алиева: «Издание в Азербайджане миниатюрных книг Зарифой ханым Салаховой заслуживает самой высокой оценки»… 

Открывается изданная в честь юбилея книга, презентация которой состоится в музее завтра, 23 апреля, речью, произнесенной великим лидером на выставке-презентации, — о ней уже рассказано. Затем вниманию читателей предоставляются публикации из ряда газет, две из которых хочу отметить особо. Статью самой Зарифы Салаховой, опубликованную несколько лет назад в газете «Азербайджан», и выступление на страницах американской газеты «Новый меридиан» в Нью-Йорке нашего соотечественника Марка Верховского, ныне живущего в США.

Выражая сердечную благодарность Гейдару Алиеву — человеку, оставившему неизгладимый след в жизни азербайджанского народа, Зарифа ханым с большой теплотой делится своими воспоминаниями о нем, стремясь донести до тех, кто живет сегодня, его неоценимые заслуги. «Гейдар Алиев есть в жизни каждого из нас!», — так завершает свою статью Зарифа Салахова.

Автор статьи, опубликованной в нью-йоркской газете, бывший бакинец Марк Верховский с любовью к Баку и бакинцам, с гордостью за свою азербайджанскую соотечественницу рассказывая о ее детище — уникальном Музее миниатюрной книги, призывает всех, кому посчастливится посетить Баку, непременно побывать и в заповедной зоне Ичери шехер, где рядом с дворцом Ширваншахов расположился единственный и неповторимый музей Зарифы Салаховой…

Есть в юбилейном издании и моя статья, увидевшая свет на страницах газеты «Каспiй». Она называется «Беспокойное сердце» и посвящена моей замечательной подруге Зарифе Салаховой, неугомонному человеку, живущему всегда не переводя дыхания, не сбавляя темпов.

И сегодня, в канун важного для всех почитателей музея юбилейного праздника, мне хочется пожелать Зарифе ханым, в чьей груди не зная устали бьется беспокойное сердце, продолжать в том же духе, в том же ритме. 
Словом, так держать!

Эльмира АЛИЕВА,
заслуженный журналист Азербайджана
 

Istinad: kaspi.az

22.04.2017

Бакинский музей миниатюрных книг

Музей миниатюрной книги

Бакинский музей миниатюрной книги

МУЗЕЙ МИНИАТЮРНЫХ КНИГ

Руководитель музея миниатюрной книги отмечает 83-летие

Зарифа Салахова: «Если бы не он, книги до сих пор лежали бы в коробках, и не было бы никакого музея и никакого рекорда…»

ЗӘРИФӘ ХАНЫМ САЛАҺОВАНЫ ТАНЫЈЫРЫГ-ТАНЫЈАГ!!! 15 ИЛЛИК ЈУБИЛЕЈИ ТАМАМ ОЛАН(23.04.2017) МИНИАТҮР КИТАБ МУЗЕЈИНИ ВӘ МУЗЕЈИН ТӘСИСЧИСИ-ЈАРАДЫҸЫСЫ: ЗӘРИФӘ ХАНЫМ САЛАҺОВАНЫ ТАНЫЈЫРЫГ-ТАНЫЈАГ!!!

“Ичәришәһәр” Тарих-Мемарлыг Горуғунун әразисиндә jерләшән, дүнjада илк өзәл Миниатүр Китаб Музеjи миниатүр китабларын дүнjада ән бөjүк коллексиjасы кими Ҝиннесин Рекордлар Китабына дахил едилиб.
Музеjин тәсисчиси вә jарадыҹысы, республика “Китаб” ҹәмиjjәтинин идарә һеjәтинин сәдри, Әмәкдар Инҹәсәнәт Хадими Зәрифә Салаһова билдириб ки, 30 илдән артыг мүддәтдә формалашмыш коллексиjа бу ҝүн дә jени нүсхәләрлә зәнҝинләшир.

 Музеjдәки 38 шүшә витриндә дүнjанын 66 өлкәсиндә нәшр едилмиш 5600-дән чох миниатүр китаб сәрҝиләнир. Бурада ән надир експонатлар Јапониjанын Токио шәһәриндәки “Топпан” нәшриjjатында бурахылмыш дөрд микрокитаб (онлардан бири 0,75х0,75мм форматында, үчү 2х2 мм форматындадыр), һабелә Алманиjада һазырланмыш дөрд микрокитаб (бу нәшрләрдән бири 2,0х2,9 мм форматында, галан үчү 3,5х3,5мм форматындадыр).
Зәрифә ханымын сөзләринә ҝөрә, музеjин Ҝиннесин Рекордлар Китабына дахил едилмәсинә наил олмаг үчүн jарым илдән артыг ҝәрҝин ишләмәк лазым ҝәлиб. О, көмәк үчүн “Ичәришәһәр” горуғунун мүдириjjәтинә мүраҹиәт едиб. Музеjин Ҝиннесин Рекордлар Китабына дахил едилмәси үчүн сифариш 2014-ҹү илин биринҹи jарысында тәгдим едилиб. 
Музеjдә сахланылан миниатүр китаб нүсхәләриндән 2913-ү бүтүн тәләбләрә тамамилә уjғун ҝәлир. Мәсәлән, бу китабларын өлчүләри 75х75 мм-дән чох деjил – миниатүр китабын мүасир стандарты мәһз беләдир. 
2015-ҹи ил jанварын 21-дә Ҝиннесин Рекордлар Китабынын рекордлар үзрә менеҹерләр командасындан алынан мәлумата ҝөрә, музеjин сифариши гәбул едилиб вә о, миниатүр китабларын дүнjада ән бөjүк коллексиjасы һесаб олунуб. Јахын вахтларда Зәрифә Салаһоваjа “Ҝуиннесс Wорлд Реҹордс” сертификаты тәгдим едиләҹәк.

Бакинский музей миниатюрных книг

Музей миниатюрной книги

Бакинский музей миниатюрной книги

МУЗЕЙ МИНИАТЮРНЫХ КНИГ

Руководитель музея миниатюрной книги отмечает 83-летие

Гоч бүрҹүндән башланмыш, икинҹи һәjат

Дүнjа туфаны әрәфәсиндә, jер күрәсиндә нә баш верирди?

   Јер күрәсинин нүвәси о дәрәҹәдә активләшмишди ки, jер күрәсинин дәрин гатларында вәjер үзүндә олан бүтүн күтләләр тәлатүмә ҝәлмишди. О, тәлатүмләр нәтиҹәсиндә сулар, су һөвзәләри нүвә активлиjинә уjғун олараг далғаланырды.

   Бунлара сәбәб исә, jер күрәсинин нүвәсиндән башламыш күрә боjу ешидилән ваһимәли, уғулту сәси иди. Санкиjер күрәси үсjана галхмышды, үсjан едирди.

   О Ишыг тезлиjи сүр`әти чох ҝүҹлү олдуғундан, сулары далғаландырыб, сулар һәрәкәтә ҝәлмишди. Торпаг сәтһи партлаjыб, дашлар парчаланырды. Бир анда баш вермиш оjер үзү тәлатүмү чох ваһимәли иди.

   Буjер үзү тәлатүмүнүн нәтиҹәсиндә, о дөвр инсанлар, су далғалары вә күрә тәлатүмү арасында галараг вә әтрафда ҝөрүнәнjүксәкликләрә, дағлара, гаjалара тәрәф дартынырдылар. Су далғалары өзү илә ҝәтирмиш мүхтәлиф әшjа, предмет, ағаҹлар о инсанларын су ичәрисиндә, судан хилас олмагларына да, көмәк едирди(мараглы бир һал да, ондадыр ки, әксәр, һеjванлар үзә билирләр. Амма инсан, үзмәjи көмәк васитәләри илә өjрәнир. Индики һалда, jер үзүндә нечә милjард әһали варса, онун аз бир һиссәси, суда үзмәjи баҹарыр. Әксәриjjәтинә үзмәк чәтин ҝөрүнүр).

   Су ишәрисиндә олан о инсанлар ҝүҹлә, сулара, далғалара ҝүҹ ҝәләрәк туфандан дағлара, гаjалара, дашлара тәрәф истигамәтләнәрәк хиласа ҹәһд едирдиләр. Ҝөрүнән о дашлар, гаjалар да, онлара бир хилас үмиди вә инамы верирди. Ҝүҹ сәрф едәрәк, бири-биринә көмәк едәрәк, ҝүҹлә о дашларда, о гаjалар үзәриндә судан хилас олурдулар. Туфан сакитләшдикдән сонра о гаjалары, о дашлары, Ҝәм – гаjасы, ҝүҹ гаjасы, хилас гаjасы ады илә адландырдылар, jаддашларда тарихләшдирдиләр.

   Үмумиjjәтҹә кечмиш дөврдә бәдии әдәбиjjатда,  һәлә ΧІΧ — әсрин өзүндә дә, Ҝәм – ифадәси ишләдилирди. Ҝәм – ҝүҹ, бир jерә топланмаг, бирликдә ҹәм олмаг, ҝүҹ ишләтмәк  мә`на дашыjыҹысы иди. Јәни ки, чох сонракы тарихи мәрһәләләрдә jаз вахты деjирдиләр ки, “ҝәм вахтыдыр, торпағы ҝәмләмәк вахтыдыр, ҝәм сүрмәк вахтыдыр”.

   Јәни, ҝәм — ин бир мә`насы, ҝүҹлә, ҝүҹ сәрф едиб, далғалара гаршы ҝүҹ сәрф едиб, “бирликдә хилас олдуг” —  jаддаш дашыjыҹысыдыр. Она ҝөрә о инсанлар хилас олдуглары саһәjә, әразиjә ҝүҹлә — ҝәмлә, судан бирлиjә jығышдыгларыны, jаддашлашдырыблар.

   Јаз вахты, әкин, шум вахты бир ифадә ишләдәрдиләр ки, “Ҝәм етмәк, торпағы шум етмәк, Буға илә олар”. Буна исә чох бөjүк сәбәб вар иди. Сәбәб ондан ибарәт иди ки, о дөвр инсанлар ҝөj гүббәсиндә һәрәкәтдә олан (jери дәjишән) Бүрҹләр онлара мә`лум иди вә адлары да, мөвҹуд иди.

   Амма дүнjа туфанындан сонра, о бүрҹләрин ад мә`налары да, дәjишилмәjә башлады. Олан бүрҹләр  әрәфә вахтына уjғун , һадисәләрә уjғун олараг адландырылыб,  ардыҹыллашдырыб, илк jер үзү тәгвимләри мә`насы дашыjыҹыларына кечди.

   Јәни jаз вахты ҝүнәшин “Гоч”- бүрҹүндән, “Буға” – бүрҹүнә кечән әрәфәдә (индики тәгвимлә, феврал аjынын 18-дән, март аjынын 18 — зи әрәфәси, бу туфан әрәфәси вә туфанын даjанмасы әрәфәси кими характеризә олунурду. Һәjатын jенидән башламасы, тәзәләнмәси, jениләнмәси jаддашы иди) торпағын ҝүҹә, вәҹдә ҝәлмәси, торпаг алтында олан бүтүн биткиләрин ҝөрүнмәси, ҝүҹлә, ҝүҹ сәрф етмәклә боj артмасы әрәфәси һесаб едилирди. Сәбәбләрдән бири дә, о иди ки, Буға бүрҹү ҝөрүнән әрәфәдә, туфандан хилас әрәфәси, суjун чәкилмәjә башлаjыб, jер үзүндә һәjатын бир дә, башламасы  мә`насы анламы иди.

   Бу әрәфәдән сәмада ҝүнәшли ҝүнләрин башламасы, һава, торпағын истинмәси, jени һәjат бәхш едирди.

   Ҝүнәшли ҝүнләрлә, ағ булудлар топалашыб, һәрәкәтә ҝәлди, дүнjасыны дәjишәнләр jад олунду, дириләр бири – биринә даһа да, меһрибан олду.  О инсанлар арасына меһрибанчылыг бир дә дөндү,  бир дә гаjытды.

   Туфандан сонра, судан хилас олунмаjанлара мәзарлар газылды.  Илк мәзарлара вә мәзарлыглара jерләр аjрылды. О мәзарлыглар мә`на, jаддаш дашыjыҹылары һесаб олунду.

   Туфан вахты әтрафда олан дағлар, гаjалар ниҹат вә хилас дашлары һесаб олдуғундан, илк мәзар дашларына, “онлар уҹалыглара jүксәлди” – анламы илә, һүндүр енсиз дашлар сечилди. О дашлар үзәринә говв, гавв, чахмаг дашлары васитәси илә, туфан вахты, туфан әрәфәси, ҝүнләри һәкк олунду (епитафиjа – мәзар үстү jазы геjдләри). Дәфнләр илкдән олдуғу кими, мәзарлар газмагла иҹра олунду.

   Илкдән олдуғу кими бир jаддаш дашыjыҹысынын давамы кими о jаддашы сахладылар ки, инсан, ҹанлы бу jер аләминә “өртүлү” – аләмдән ҝәлдиjиндән, өртмәклә, өртүлмәклә бу jер аләминдән, дүнjадан көчүрләр jаддашы иди. Фәрг етмирди инсан һансы мөвге тутмуш олса да белә, о инсана чох әзиз вә диггәтлә jанашманын нәтиҹәси һесаб олунурду.

   Бу дүнjадан көчән һеч бир ҹанлынын ачыг саһәдә галмасы гәбул едилә билмәjән бир һал иди. Инсан — инсаны, ҹанлыны әзиз билмәси, инсан мәхсусиjjәти jох, инсан мәнсубиjjәти иди. (Мәхсусдур аjры, Мәнсубдур аjры)

   Мәзар үзәриндә  ишарәли олан о дашларын (чох-чох сонралар “баш дашы”- кими адландырылды),  илк мәзарларын сәмти, Ҝүнәшин сүбһ вахты, Уш әрәфәсиндә чыхма истигамәтинә доғру олараг газылды. “Сән Ишыға, говушдун, һамымыз о ишыға говушаҹағыг” — деjәрәк, дәфн едилирдиләр.

    Һәмин мәзарлыглар вә мәзар дашлары еjни вахтда агибәт сонлуғу jох, инсанын jүксәк варлыг олдуғу, jүксәкләрә говушар мә`насы дашыjырды.

    Мәзар дахили вә диби, дашла кип өртүлүрдү. Она сәбәб jох, мә`на вар иди, инсанлар дашларда, гаjаларда судан хилас олдулар анламы дашыjыҹысына чеврилди.

   Бир сәбәб дә о иди ки,  бир чохлары туфан вахты зәдәләрдән, алдыглары jаралардан вә өзләриндә ола биләҹәк, бә`зи хәстәликләри (онларын мүхтәлиф типләри) мәзардан, торпаг jаддашына сүзүлмәсин, кечмәсин.

   Дәфндән сонракы мүддәтдә, jағаҹаг jағышлар, торпаг сәтһиндән сүзүләркән, сүзүлүб кечәркән о виҹудларда (ҝедән биоложи просесләрин нәтиҹәләриндән) о сулар, өзүндә (“о һаллары”) jаддашлашдырыб,  jер алты сулара говушдурмасын.

   Јер алты сулар, jер алты чаjлар чох мүрәккәб шәбәкәдир. О jер алты чаjлар, дәрин гатларда, чох сүр`әтлә jер күрәсинин екваторуна тәрәф (шәбәкәли) чатыб, ҹәм олуб орадан ики гүтб арасына паjланыр, сүхурлары, гатлары jениләшдирир. Бир дә ики гүтб арасындан, екватора тәрәф сәмтләниб, даjанмадан ҝүҹлү су ахыныдыр.

    О “jаддаш” — дашыjыҹысы булаг, кешмә, кәһризләр, чаjлар  васитәси илә, (бир дә “о һаллар”)  jер сәтһинә галдырылмасын. Торпаг, биткиләр, су, о “һалларын дашыjыҹысына” – чеврилмәсин. Ҹанлылар да, гида илә, су илә о һалларын “дашыjыҹысына” — чеврилмәсин. О шәртләр ганун деjилди, ола биләҹәк нәтиҹәләр кими, нәзәрдә тутулурду.

   Туфандан сонра хилас олмуш инсанлар арасында Һәзрәти Нуһ сәмалара бахыб-бахыб, “Инсанлар бу әразидә хилас олдулар. Бахын ки, Ҝүнәшин, күләjин, булудларын, jағышларын, суларын, долуларын, әразиси олмаз. Онлар jер үзүндә һәрәкәтдә олар, бүтүн ҹанлыларла бәрабәрлиjи бөләр, бөлүшдүрәр. Чүнки онлар jер үзүнүн һәр тәрәфиндән ҝәләр, jер үзүнүн һәр тәрәфинә jаjылар, онларын әразиси олмаз, онлар бүтүн әразиләрә чатар, онларын гаршысыны кәсән дә, олмаз”- деjә хитаб етди.

    О инсанлар арасына, әтрафа, сәмаjа көклү олараг бир меһрибанчылыг, бир тәшәккүрлүлүк инамы jарада билди. Ынсанлар чох сонралар ҝөj гүббәсинә Кәһкәшан, бүрҹләрә исә, Кәшанә деjәрәк сеjр едирдиләр.

   Туфандан сонракы илк мәзарлар,  анҹаг мәзарлыглар кими характеризә олунмады. О мәзарлар мә`на дашыjыҹыларына, jаддаш дашыjыҹыларына чеврилдиләр. Мәзарлар үзәриндә jерләшдирилән һүндүр, енсиз дашлар бир мә`на дашыjырды ки, ҝәләҹәк инсанлара, төрәjәҹәк өвладлара бир jаддаш дашыjыҹысы олсун ки, туфан вахты инсанлар гаjаларда, дашларда ҹәм олдулар.

   Туфана ҝүҹ ҝәрдиләр, синә ҝәрдиләр, дашларда хилас олдулар ки, инсан төрәмәси дә, давам етди (туфан әрәфәсиндә, судан хилас олмаға, башга бир хилас васитәси олмуш олса иди, чох ҝүман ки, о хилас васитәсини тарихләшдириб, jаддашлашдыра биләрдиләр вә бу тарихи jаддашлашдырмаға лабүд оларды).

   Амма, дүнjа туфанындан әввәл, jер узундә jашаjан бәшәриjjәт, евләнирди дә, бу дүнjадан көчүрдү дә. Туфан әрәфәсинә гәдәр бу дүнjадан көчән инсанлара “О, илкинә говушду” – дүшүнҹәси илә, jанашырдылар вә мәзарлар үзәриндә нәсил, төрәмә рәмзләри илә, мүхтәлиф ишарәләрлә  ишарәләнирди.

   О төрәмәнин хүсусиjjәти, давранышы, инсанлар арасында тутдуғу мөвге танытма “тамға” ишарәләри илә, символизә олунурду. О тамға ишарәләри илә jанашы, мүхтәлиф тәбии рәнҝләри үзләринә чәкмәклә ишарә, билдириш дашыjырды.

   Дулусчулуг (сахсы, ҝил габлар, әшjалар) үзәринә ишарәләр (тамға) вә бу кими башга мә`мулатларда, о мә`мулатын кимә, ким тәрәфиндән һазырланмасы илә jанашы, һансы нәслә, төрәмәjә аид олдуғу билинсин. О ишарәләр, символлар, орнаментләр нәсил (глан-клан) билдириши иди.

   О ишарәләр, тамғалар о дөвр инсанларын вә нәсилләрин бири – бири арасында танытма ишарәләри олмагла, онларын хасиjjәт, давраныш, тутдуғу мөвгеjини билдирирди. Сонралар о ишарәләр, символлар, тамғалар баjраг шәклинә, атрибут шәклинә гәдәр ҝәлиб чыхды.    Туфандан сонра хилас олмуш инсанлар дашлара, гаjалара өз нәсил, төрәмә ишарәләрини тамғаларыны да ишарә етдиләр. Онларла jанашы дашлар, гаjалар үзәринә ән мүһүм ишарәләр арасында буjнузлу Гоч, Буға шәкилләри һәкк етмәк исә о туфан әрәфәсинин Гоч бүрҹүндән, Буға бүрҹүнә кечән әрәфәдә баш вердиjи ишарәләнирди.

   О геjдләр, о ишарәләрлә jанашы, даш китабәләрдә о дөвр ишләдилән һәрифләр дә, һәкк олунурду. Бу ҝәләҹәкдә бөjүjәҹәк, ушагларын, төрәмәләрин өз “даш jаддашы” – дашлашаҹаг jаддашында, бу давамлы әлифбасы олаҹагды. Бу әрази, туфандан сонра, инсанлығын бешиjи, нәнниси адландырылды.

   О дөврдән сонракы тарихи мәрһәләләрдә бир чох әразиләрдә даш үзәриндә газылмыш буjнузлу гоч, буға шәкилләри она ишарә иди ки, jер һәjаты “бу әрәфәдә”, дүнjа туфанындан сонра икинҹи дәфә башлаjыб. Бу ишарәләр бүтүн бәшәриjjәтә jаддаш төвсиjjәси иди. 

    О инсанлар, бир чох һаллары, jаддашлашдырырдылар. Ән бөjүк jаддаш, су jаддашы, һесаб олунурду. Чүнки, Суjун — jаддаш дашыjыҹысы олмасы о инсанлара бир даһа, jад олунду ки, “суjа меһрибан олаг, судан – су илә хилас олдуг, истәкләримиз, дүшүнҹәләримиз хилас етди бизи, суjа деjилән һәр сөз, һәр дүшүнҹә, сулар арасында долашар, әзабыны, дәрдини, хәстәлиjини демә суjа, о өзүндә дашыjар, о өзүнә (сәнә), гаjтарар. Меһрибанчылығы, истәкләрини, һәсрәт чәкдиjини, севинҹини де суjа, тапа билмәдикләрини де суjа, сулар — суларла долашар, көмәк ҝәтирәр сәнә. Суjу әзиз сахла, әзиз бил, су ҹандыр, ҹанындыр — ҹаныны әзиз сахла”. 

   Гәрибәдир, jер үзүнүн jаддаш дашыjыҹысы судур, инсанын jаддаш дашыjыҹысы исә, гандыр. О да маjе, бу да маjе. О да ахыр – ахмададыр, ган да ахыр – ахмададыр. Јаддаш һалларыны дашымагдадыр. Үрәjи дә, һәрәкәтә ҝәтирән, елә гандыр. (Үрәк дахили үзв кими, ганы һәрәкәтә ҝәтирмир, ган ҝүҹлә һәрәкәтдә олуб, үрәjин мәдәҹикләрини һәрәкәтә ҝәтирир).

   Бу әрәфәдә Һәзрәти Нуһдан о инсанлара бир хитаб да вар иди, о тәшәккүрлүлүк хитабы иди. Һәзрәти Нуһ о инсанлара деjәрди ки, “Тәшәккүрлү олаг — Ҝүнәшә, суjа, торпаға. Инсан төрәмәсинә көмәк едәр,  jашадар онлар.

   Башын үстүндә Ишыг, судан хиласын — торпагда олду, торпаг әзиз олду, хиласкарын олду. Зор, зоракылыг гаршысында даjанмалы олсаг, бир овҹунда даш, даjандығын торпаг, башын үстүндә Ишыг.

   Дүз ол, дүзҝүн ол, хиласын ондадыр. Һәр һансы бир ишә башламамышдан әввәл дүшүн, о едәҹәjин иш, нә илә нәтиҹәләнәр, сону нә илә олар”.

   Сәфәрә, узаға ҝедән оғулларына, онларын jанында ҝедәнләрә төвсиjjәси вар иди, “бир чимдик дуз, бир чимдик торпаг, овҹунда бир гисим су, jоғур онлары бирликдә, jумурула онлары бирликдә, jолуна jолдаш ет онлары бирликдә, ниҹат олар, о jоллар сәнлә бирликдә.

   Чәтинлиjә, саjғысызлыға дүшсән даjан, сағ аjағыны jерә, торпаға вур, вур jерә. “О” — Биләр, торпаг биләр, деjәрсән онда. Ҝөjләри, сәмалары чағыр әмин ол, ешидиләр онда”.

    Бу шәрһләрин сонунда деjилирди ки, “Әмин ол ки, jанлыш олмаз. Танрыjа хитаблар jанлыш олмаз, әмин ол ки, Танры jанлышлары Гәбул етмәз, Әмин ол ки, Танры jанлыш демәз, сәнин дә хитабларында әмин ол ки, “О”– на jанлышлар олмаз”.

   Сонракы тарихи мәрһәләләрдә, Әмин сөзүндә “ә”- дүшүб, “А”- илә әвәз олунуб. Ынсанларын дилиндә Амин олуб.

   Танры – О Танрыны таны, өзүнү таны, Танрыны неҹә таныjаҹагсанса, өзүнү елә таныjаҹагсан. Әмин ки, Әмин.

     Ваһид Рзаев.