Портретное творчество Нахчыванских художников(1950-1990)

Портретное творчество Нахчыванских художников(1950-1990)

В статье говорится о художественных особенностъях одного из главных жанров живописи и графики – портрета, об исторических корнях портретного творчества в азербайджанской культуре и о работах Нахчыванских художников 1950-1990-х гг., созданных в этом жанре. Дается обширная информация о творчестве художников, чья деятельность приходится на эти годы – Гусейна Алиева, Эльмиры Шахтахтинской, Ибрагима Шафи, Акпера Кязимбекова, Эйюба Гусейнова, Джамиля Муфидзаде, Шамиля Казиева, Мамеда Гасымова, Юрана Мамедова, Гамида Гасымова, Явуза Каримова, Мамедали Исмаилова, Нургусейна Махмудова, Эйюба Сафарова, Сабира Кадымова, Мир Джалила Сейидова, Тельмана Абдинова и др.

Ключевые слова: Нахчыван, художник, изобразительное искусство, портрет, жанр, произведение.

Низами Алыев

Naxçıvan rəssamlarının portret yaradıcılığı (1950-1990)

 

Naxçıvan rəssamlarının portret yaradıcılığı (1950-1990)

Məqalədə boyakarlıq və qrafikanın əsasən janrlarından biri olan portret janrının xüsusiyyətləri, Azərbaycan incəsənətində portret yaradıcılığının tarixi kökləri və Naxçıvan rəs-samlarının 1950-1990-cı illərdə yaratdıqları portret janrındakı əsərlərindən bəhs edilir. Yara-dıcılıqları bu illərə təsadüf edən rəssamlardan Hüseyn Əliyev, Elmira Şahtaxtinskaya, İbrahim Səfi, Əkbər Kazımbəyov, Əyyub Hüseynov, Cəmil Müfidzadə, Şamil Qazıyev, Məmməd Qasımov, Yuran Məmmədov, Həmid Qasımov, Yavuz Kərimov, Məmmədəli İsmayılov, Nurhüseyn Mahmudov, Əyyub Səfərov, Sabir Qədimov, Mir Cəlil Seyidov, Telman Abdinov və başqalarının portret yaradıcılıqları haqqında geniş məlumat verilmişdir.

Açar sözlər: Naxçıvan, rəssam, təsviri incəsənət, portret, janr, əsər.

Portret təsviri incəsənətin əsas janrlarından biridir. Digər janrlarda ol-duğu kimi portret əsərləri də öz məzmununu ictimai həyatdan alır və ictimai varlığı spesifik bədii obrazlar vasitəsi ilə əks edir və ictimai həyata təsir göstə-rir. Ona görə də portretçi rəssam öz əsərlərində insanın yalnız zahiri oxşarlıq, poza, hərəkət və mimika kimi xarici əlamətlərini verməklə kifayətlənməyir. O, eyni zamanda portretini çəkdiyi şəxsin mənəvi dünyasını, psixoloji xüsusiyyə-tini və nə cür xarakterə malik olduğunu da göstərməyə çalışır.

Bədii forma və təsvir formalarına görə portret əsərləri monumental, təntənəli, rəsmi, intim, satirik və s. olur. Ancaq bu növlərdən hər biri ictimai hə-yatdan – mövcud siyasi-iqtisadi quruluşdan asılı olaraq müxtəlif dövrlərdə müxtəlif dərəcələrdə inkişaf etmişdir (2, s. 225).

Azərbaycan incəsənətində ilk insan təsvirlərinə XIII əsrin sonu və XIV əsrin əvvəllərində Marağa və Təbrizdə yazılmış əlyazmalarda rast gəlmək olur. Bu vaxtdan etibarən Marağa və Təbriz şəhərlərində yayılmağa başlayan miniatür sənəti XV-XVI əsrlərdə arası kəsilmədən inkişaf edir. XVI əsrdə isə Təbriz miniatür məktəbi nəinki, orta əsr Azərbaycan, eləcə də qonşu Şərq xalq-ları incəsənətinin inkişafında da əhəmiyyətli yer tutur. Təbriz rəssamlarının ya-ratdığı surətlərdə portret janrı üçün xas olan iki əsas xüsusiyyət nəzərə çarpır: İdealizə etmək və tipikləşdirmək.

İdealizə etmə yolu ilə yaradılan əsərlərdə əsasən insanın zahiri əlamət-ləri – geyim, zinət və s. təsvir olunaraq, demək olar ki, daha qəşəng və gözəl verilirdi. Buna görə də bu cür portretlərdə insanın daxili aləmi, fərdi psixoloji xüsusiyyətləri öz əksini tapa bilməzdi. Bu yol ilə əsasən şah, şahzadə, əyanlar və yuxarı təbəqəyə aid olan qadın surətləri yaradılırdı. Kəndli, döyüşçü, qulluq-çu və aşağı təbəqəyə aid olan insanlara aid portretlər məzmununa uyğun olaraq tipikləşdirmə yolu ilə yaradılırdı (1, s. 77-89), (4, s. 66-71).

XVII əsr Azərbaycan rəssamlığının, eləcə də portret sənətinin süqut dövrü olmuşdur. XVIII əsrdə isə portret divar rəsmlərində, xalqın yaradıcı qüv-vəsini nümayiş etdirən xalqın sevimli surətlərini təcəssüm etdirmişdir.

Təbriz miniatür məktəbinin ənənəsinin davamını XIX əsr Cənubi Azər-baycan rəssamı Həsən Əfşarın əsərlərində və görkəmli rəssam Mirzə Qədim İrəvaninin və Mir Möhsün Nəvvabın yaradıcılığında izləmək mümkündür. Bu dövrdə portret sənətində realistik xüsusiyyətlər təzahür etsə də, bu janr tamam-ilə realizmə əsaslana bilməmişdir.

Lakin XX əsrin əvvəllərindən etibarən Azərbaycanda realistik portret nümunələri yaranmağa başlamışdır. Yeni tarixi şəraitdən doğan ictimai münasi-bətlər bədii yaradıcılıqda da öz əksini tapmağa başlayır. Azərbaycan təsviri in-cəsənətinin görkəmli nümayəndələrindən Əzim Əzimzadə və Bəhruz Kəngərli Avropa və “Molla Nəsrəddin” jurnalının təsiri altında yaradıcılıq istiqaməti Azərbaycan portret sənətində mövcud olan təsvir dairəsinin və dekorativ məh-dudluğunun çərçivəsini qıraraq ona yeni ideya, məzmun və yeni forma gətir-mişlər. Əzim Əzimzadənin satirik portretləri və Bəhruz Kəngərlinin yoxsul xalq nümayəndələrini təsvir edən portretləri bunu daha yaxşı sübut edir.

Ümumiyyətlə, XX əsrin əvvəllərində həyata keçirilən mədəni inqilab nəticəsində Azərbaycanda incəsənətin bir sıra yeni növləri və janrları meydana çıxmış, keçmiş milli-mədəni irsin ən gözəl ənənələrinə və realist dünya sənəti-nin mütərəqqi nailiyyətlərinə əsaslanan yeni tipli incəsənət yaranmışdır. Azər-baycanda, o cümlədən Naxçıvanda realizm prinsiplərinə sadiq olan istedadlı rəssamların milli yaradıcılıq məktəbləri formalaşmışdır.

Azərbaycan təsviri sənət tarixinə professional rəssamlıq sənətinin banisi kimi daxil olmuş Bəhruz Kəngərli çoxəsrlik rəssamlıq sənətimizdə tamamilə yeni olan realist boyakarlığın əsasını qoymuşdur. Onun yaradıcılıq ənənələri Naxçıvanda rəssamlıq sənətinin formalaşmasında böyük rol oynamışdır.

Azərbaycan incəsənətində öz yaradıcılığı ilə parlaq bir səhifə açmış Bəhruz Kəngərlinin bədii irsinə daxil olan əsərlərin böyük əksəriyyətini mən-zərələr təşkil etsə də, onun yaradıcılığında portret janrı da əsas yerlərdən birini tutur. Onun əsasən akvarellə işlədiyi uşaq, qadın və kişi portretləri (“Yatmış uşaq”, “Uşaq başı”, “Naxçıvan gözəli”, “Avtoportret”, “Qoca kişi”, “Rus dili müəllimi Məhəmməd Zamanbəyovun portreti”, “Şirniyyatçı Kərbəlayi Heydə-rin portreti” və s.) və qaçqınlar seriyasına aid olan “İki qaçqın qız”, “Qaçqın oğlan”, “Çanfəda kəndindən qaçqın”, “Avşar kəndindən qaçmış qadın”, “Qaç-qın xanım”, “Qırmızı yaylıqlı qız” və s. portretləri misal göstərmək olar (10, s. 43-53).

Azərbaycanın xalq rəssamı Hüseyn Əliyevi əsasən mənzərə çəkən bir rəssam kimi tanısaq da, onun portret janrında çəkdiyi əsərlərin də əhəmiyyətli yeri vardır. Belə ki, hələ 1939-cu ildə böyük dramaturq M.F.Axundovun portre-tini yaratmaq üçün keçirilən müsabiqədə Hüseyn Əliyevin çəkdiyi portret mü-sabiqənin ikinci mükafatına layiq görülmüşdür.

Onun yaradıcılığında 1950-1970-ci illər xüsusi yer tutur. O, bu illərdə Azərbaycan rayonlarını qarış-qarış gəzmiş, əmək və istehsalat qabaqcılları, ay-rı-ayrı sənət adamları və ziyalılarla görüşmüş onların bir-birindən maraqlı portret-lərini yaratmışdır (13, s. 142-143). Onun bu silsilədən olan – “Kişi portreti”, “Rəssamın portreti”, “Qadın portreti”, “Naturaçı” (1954), “İslam İbrahimovun portreti” (1955), “Tərcüməçi Vəli Hacıoğlu” (1958), “Avtoportret”, “Sədulla Ramazanovun portreti”, “Oğlum Nazimin portreti”, “Qızım Nərgizin portreti” (1962), “Yatmış qadın” (1964), “Kolxozçu”, “Gül Bala Əliyevin portreti” (1966), “Sərhədçinin portreti” (1968) və s. portretləri o dövrün portret sənətində özünəməxsus yer tutur (11, s. 3-5).

Azərbaycan milli incəsənətinin inkişafında böyük xidmətləri olan rəs-samlardan biri də Azərbaycanın xalq rəssamı Elmira Şahtaxtinskayadır (1930-1996). O, təbiət, insan və həyat vurğunu idi. Onun əsərlərində həyat eşqi çox güclü idi. Elmira Şahtaxtinskaya uzun illər ərzində “Azərnəşr”in bədii redakto-ru, Dövlət Mətbuat və Poliqrafiya komitəsinin baş rəssamı vəzifələrində çalış-mış, keçmiş SSRİ və Azərbaycan Rəssamlar İttifaqı İdarə heyətinin və SSRİ Mədəniyyət Nazirliyi Bədii Şurasının üzvü olmuşdur.

Rəssam “Azərbaycan qədim mədəniyyət ölkəsidir” adlı əsərin yaradıl-masına hələ 70-ci illərdə başlasa da, o, yalnız 80-ci illərdə reallaşdı. Rəssamın yaratdığı 20-dən çox portret tablosu bu silsilədəndir. Bunlar Təbriz miniatür məktəbinin dahi nümayəndəsi Soltan Məhəmməd, şairlərdən Qətran Təbrizi, Xaqani Şirvani, Məhəmməd Füzuli, İmadəddin Nəsimi, Məhsəti Gəncəvi, musi-qiçilərdən Səfiəddin Ürməvi, Əbdülqadir Mərağai, dahi memar Əcəmi, filosof Bəhmənyar, xəttat Mirəli Təbrizi, böyük hökmdar və sərkərdə, Azərbaycan di-linin islahatçısı, şair Şah İsmayıl Xətaidir. Dahi Nəsrəddin Tusinin obrazına El-mira Şahtaxtinskaya üç dəfə müraciət etmişdir. Bəlkə də rəssamın yaratdığı portretlər içərisində ən yadda qalan və ən təsirli obrazdır. Əsl sənət dili, coğrafi, ərazi sədlərini nəzərə almayaraq bütün ürəklərə yol açır. Rəssam “Bütün bəşə-riyyətə” silsilə portretlərini məhz belə sənətkarlara həsr etmişdir. Bunlar  Niza-mi, Nəvai, Şekspir, Puşkin, Bethoven və s. dahilərdir. Elmira Şahtaxtinskaya di-gər janrlarda olduğu kimi, portret yaradıcılığında da, bəşəri hislər, insanpər-vərlik, humanizm və bu kimi keyfiyyətləri ön plana çəkən örnək rəssamları-mızdan biri idi (13, s. 531).

İbrahim Səfi (1898-1983) ilk təhsilini Baş Noraşen (İndiki Cəlilkənd) kənd məktəbində almış, sonra İrəvan Müəllimlər Seminariyasında oxumuşdur. 1913-cü ildə Moskva Boyakarlıq, Heykəltəraşlıq və Memarlıq məktəbinin ha-zırlıq şöbəsinə daxil olmuş, lakin müəyyən səbəblərə görə təhsilini yarımçıq qoymuşdur. O, Birinci Dünya Müharibəsindən sonra Türkiyəyə getmiş, 1923-cü ildə İstanbul Gözəl Sənətlər Akademiyasını bitirmişdir. Bədii yaradıcılığa erkən başlayan rəssam 1920-ci ildə Türkiyədə keçirilən Avropa rəssamları müsabiqə-sinin mükafatını almışdır. Müxtəlif sənət cərəyanlarına, təzadlı rəssamlıq üslub-larına yaxından bələd olan İbrahim Səfinin yaradıcılığında realizmə üstünlük verilmiş, dünya incəsənətinin mütərəqqi ənənələri davam etdirilmişdir. Onun portret janrında “Atatürkün portreti”, “Qaraçı qız”, “Qadın portreti”, “Portret”, “Gəzər-gi musiqiçi Hafizin portreti”, “Zərrux xanımın portreti”, “Zaxarinanın portreti” və s. kimi bir-birindən qiymətli tablolar yaratmışdır. Əsərləri Türkiyə və Yuna-nıstandakı muzeylərdə, Milli Azərbaycan İncəsənət Muzeyində, Nizami adına Azərbaycan Ədəbiyyatı Muzeyində və şəxsi kolleksiyalarda saxlanılır (13, s. 206-207).

Əkbər Kazımbəyov (1884-1972). O, 1884-cü ildə Şərurda köklü-soylu bir ailədə dünyaya gəlmişdir. O, 1907-ci ildə İrəvanda gimnaziyanı bitirdikdən sonra ali təhsil almaq üçün Kiyevə gedir. Bir müddət Kiyev Universitetinin hü-quq fakültəsində oxuduqdan sonra təhsilini Moskva Universitetinin hüquq fa-kültəsində davam etdirir və buranı müvəffəqiyyətlə bitirir. Təsviri sənətə olan maraq Əkbərdə rəssam olmaq arzusu oyadır. Bu arzu ilə o, 1911-ci ildə Moskva Rəssamlıq Akademiyasına daxil olur. 1915-ci ildə akademiyanın rəsm bölümü-nü bitirən Əkbər heykəltəraşlıq bölümündən də sertifikat alır. Lakin həyatın amansız dalğaları Əkbəri Vətəndən çox uzaqlara aparır. Birinci Dünya Mühari-bəsi zamanı Zaqafqaziyada döyüşən ordu ilə Türkiyəyə gedir. O, rəsm çəkməyə gec başlasa da, onunla ciddi məşğul olmağa başlayır. Həyatının son üç ilində çəkdiyi 35-40 ədəd portret, mənzərə, natürmort və çoxfiqurlu kompozisiyalar-dan ibarət tabloları, ölümündən 14 il sonra oğlu Nuri Muğanın təşəbbüsü ilə İs-tanbul Pamük Bank Suadiye Sanat Qalerisində 1986-cı ilin 4 aprel-2 may tari-xində açılan sərgidə ilk dəfə tamaşaçılara və sənət dünyasına təqdim olunur. Rəssamın əsərləri Rüstəm Mustafayev adına Azərbaycan Dövlət İncəsənət Mu-zeyində, Türkiyədəki muzeylərdə və şəxsi kolleksiyalarda saxlanılır.

Əyyub Hüseynov (1916-1998) Azərbaycan rəssamlıq Texnikumunu 1935-ci ildə, Tiflis Rəssamlıq Akademiyasını 1941-ci ildə bitirmişdir. Uzun illər ər-zində Əzim Əzimzadə adına Rəssamlıq məktəbində işləmiş, 1956-65-ci illərdə isə həmin məktəbin direktoru olmuşdur. Azərbaycanın xalq rəssamı Əyyub Hü-seynov əsasən tematik tablo, məişət janrında və əmək mövzusunda işləmiş, “Naxçıvan duz mədənində”, “Avtoportret” (1957), “Qoca kişi portreti” (1965), “Kolxozçu” (1977), “Qadın portreti”, “Tələbə qız” və s. portretlər və tarixi kompozisiyalar yaratmışdır.

Naxçıvanda dünyaya göz açmış Azərbaycanın tanınmış rəssamlarından biri, Azərbaycanın əməkdar rəssamı, qrafika ustası Cəmil Müfidzadədir (1934). O, “Anamın portreti” (1965), “Molla Pənah Vaqifin portreti” (1967), “Ovçunun portreti”, “Maral sürənin portreti”, “Kür balıqçısı” (1976), “Tikçinin portreti” (1977), “Dostlar” (1984) kimi silsilə portretlərin müəllifidir. Onun fərdi sərgi-ləri Bakı, Moskva, İstanbul, Polşa və Fransada təşkil olunmuşdur. Dünyanın bir çox muzey və şəxsi kolleksiyalarında onun əsərləri saxlanılır (16, s. 5).

Bəhruz Kəngərlidən sonra Naxçıvanda rəssamlıq sənətinin formalaşma-sında böyük rolu olan rəssamlardan biri də Şamil Qazıyev (1908-1980) olmuş-dur. O, əsasən, teatr rəssamı kimi fəaliyyət göstərmiş, 1934-cü ildən “Şərq qapı-sı” qəzetinin baş rəssamı, eyni zamanda Naxçıvan Teatrının baş rəssamı (1934-1948) olmuşdur. Şamil Qazıyev portret janrında da bir neçə maraqlı boyakarlıq və qrafika əsərlər yaratmışdır. Onun “Çarıqçı”, “Avtoportret”, “Sərhədçi” (1976), “Qaçqınlar”, “Adaxlı” (1977) və s. portretlərini misal göstərmək olar (9, s. 3).

Məmməd Qasımov (1925-1987) Bakı Dövlət Rəssamlıq Məktəbinin bi-tirdikdən (1947-1952) sonra bütün həyat və yaradıcılığını Naxçıvan teatrının çi-çəklənməsinə həsr etmişdir. O, təkcə teatr rəssamı kimi fəaliyyət göstərməmiş, eyni zamanda gənc rəssamların yetişdirilməsində və Naxçıvan mədəni mühiti-nin formalaşmasında mühüm rol oynamışdır. Görkəmli sənətkar Naxçıvan teatrının səhnəsində göstərilən 100-dən artıq tamaşaya bədii tərtibat vermişdir. Məmməd Qasımov çoxsahəli yaradıcılıq potensialına malik olan sənətkarlardan biri idi. Onun yaradıcılığında portret janrının da özünəməxsus yeri vardır. Rəs-samın “Xalq artisti Səməd Mövləvinin portreti” (Naxçıvan Dövlət Musiqili Dram Teatrı, Naxçıvan ş.), “Xalq artisti İbrahim Həmzəyevin portreti” (Nizami Həm-zəyevin şəxsi kolleksiyası, Naxçıvan ş.), “Şairə Kəmalə Ağayevanın portreti” (Kəmalə Ağayevanın şəxsi kolleksiyası, Naxçıvan ş.), “Tahir Teymurovun portreti” (Nigar Hadıyevanın şəxsi kolleksiyası, Bakı ş.), “Şıxı Nuriyevin portreti” (Meh-man Nuriyevin şəxsi kolleksiyası, Bakı ş.) və s. bu janrda olan əsərlərini misal göstərmək olar. Məmməd Qasımov bir ictimai xadim kimi Naxçıvanın tərəqqisi üçün əlindən gələni əsirgəmirdi. O, 1945-1985-ci illər ərzində muxtar respubli-kada keçirilən dövlət tədbirləri, əlamətdar hadisələr və şəhərin bəzədilməsində yaxından iştirak edir, partiya və dövlət xadimlərinin portretlərini də çəkirdi. Məmməd Qasımov 1967-ci ildə Naxçıvan Muxtar Respublikasının əməkdar in-cəsənət xadimi fəxri adına layiq görülmüşdür (14, s. 657).

Yuran Məmmədov (1934-1984) mənzərə, natürmort və çoxlu sayda te-matik kompozisiyaların müəllifidir. Onun portret janrında – “Bizim ailə”, “Cər-rah Mehdi Bağırovun portreti”, “Gənc artist”, “Çoban”, “Sosialist Əməyi Qəh-rəmanı Bahar Talıbovanın portreti” və s. uğurlu əsərləri vardır (6, s. 11; 13, s. 316-317).

Naxçıvan rəssamlarının ən uğurlu sərgilərindən biri Naxçıvan MSSR Mədəniyyət Nazirliyinin 1967-ci ilin mayında, oktyabr inqilabının 50 illiyinə həsr olunmuş sərgi olmuşdur. Bu sərgidə rəssamlardan Həmid Qasımovun mən-zərə və məişət janrındakı əsərləri ilə yanaşı, portret janrında da, maraqlı əsərləri nümayiş etdirilmişdir. Onun “Qız portreti”, “Bizim uşaqlar”, “Ana”, “Briqadi-rin portreti”, “Balaca”, “Avtoportret”, “Şair Mikayıl Müşfiq Xəzərdə”, “Gənc-lik”, “Kolxozçunun portreti”, “Sara xala” və s. kimi portretlərində ana və uşaq-dan tutmuş şair Mikayıl Müşfiqin Xəzərin seyrinə dalmış şairanə portretini də böyük məharətlə təsvir etmişdir (6, s. 5-6).

Yavuz Kərimovun mənzərə, məişət, tarixi, bataliya və s. janrlarda da bir çox maraqlı əsərləri vardır. Onun “Balıqçı qız”, “Kənd qızları”, “Balıqçı”, “Ba-lıqçılar”, “Bizim həyətin qızları”, “Atam qayıdır”, “Rəssamın portreti”, “Balaca qız”, “Qız portreti”, “Balaca çoban”, “Əhməd” və s. əsərləri portret janrında çə-kilmiş ən maraqlı əsərlərdən sayılır (6, s. 6-8).

Məmmədəli İsmayılov da bu sərgidə bir neçə maraqlı portretləri ilə çıxış etmişdir. Onlardan “Anamın portreti”, “Avtoportret”, “Rəssam qızın portreti”, “Naturaçı”, “Çoban”, “Kolxozçu”, “Gənc qızın portreti” və s. bu qəbildən olan əsərlərini misal göstərmək olar (6, s. 8).

Nurhüseyn Mahmudovun yaradıcılığında mənzərə janrı əsas yerlərdən birini tutsa da, onun bir-birindən maraqlı portretləri olduğunun da şahidi oluruq. Bunlardan “Tələbə qız”, “Qız portreti”, “Dostumun portreti”, “Gənc krançının portreti”, “Traktorçunun portreti”, “Yoldəyişən qız”, “Qoça portreti” və s. əsər-ləri Nurhüseyn Mahmudovun mənzərə janrında olduğu kimi portret janrında da nə qədər geniş yaradıcılıq manerasına sahib olduğunu göstərir (6, s. 9-10).

Şərur rayonunun Muğanlı kəndində anadan olmuş Əyyub Səfərov yara-dıcılığının böyük bir hissəsini Moskva və Bakıda keçirməsinə baxmayaraq, tez-tez doğma diyara baş çəkir, gələcək əsərləri üçün hazırlıq materialları toplayır-dı. Bu da onun yaradıcılıq imkanlarını artırmaqda çox faydalı olurdu. Elə bunun nəticəsidir ki, rəssamın əsərlərinin böyük əksəriyyəti doğma diyarın fədakar in-sanlarına və ecazkar təbiətinə həsr olunmuşdur. Onun “Sosialist Əməyi Qəhrə-manı Gülbala Əliyevin portreti”, “Sosialist Əməyi Qəhrəmanı Ağa Nemətulla-nın portreti”, “Qoca arvadın portreti”, (1950), “Kolxozçu qızın portreti”, “Qoca arvadın portreti”, “Fəhlə”, “İdmançı”, “Neftçi fəhlə” (1952), “Mühəndisin portre-ti”, “İdmançı qızın portreti”, “Qoca arvad örpək ilə”, “Polkovnik”, “Kolxozçu qız”, “Usta qadın”, “Sənətkar” (1953), “Rəssamın portreti”, “Kolxozçu qız”, “Müəllim”, “Kənd müəllimi”, “8-ci sinif şagirdi”, “Oğlan kolxozçudur” (1954), “Dəmiryol texnikumunun müəllimi”, “Qız”, “Fəhlə”, “Qırmızı paltarlı qız”, “Mühəndis” (1955), “Qardaşımın portreti”, “Pambıqçı”, “Oğlan portreti”, “Qız portreti”, “Cavan”, “Qoca arvad” (1956), “İki dost”, “Sevilin portreti”, “Avto-portret”, “Yatan qız”, “Qonşu” (1957), “Universitet tələbəsi”, “Sosialist Əməyi Qəhrəmanı H.Əhmədovanın portreti”, “Rəssamın portreti”, “Piano çalan”, “Qız portreti”, “Nataşanın portreti”, “Qabaqcıl fəhlə”, “Boruçu”, “Qızım” (1958), “108 №-li məktəbin şagirdi”, “Saçlı qız”, “Mühəndis”, “Kitabxanaçı” (1959), “8-ci sinif şagirdi”, “Qızımın portreti”, “Pedaqoq”, “Cavan mühəndis”, “Trak-tor briqadiri”, “Suçu” (1960), “Politexnik İnstitutunun tələbəsi”, “Cavan trak-torçu”, “Sosialist Əməyi Qəhrəmanı Bahar Talıbovanın portreti”, “Traktorçu-nun portreti” (1961), “Cavanın portreti”, “10-cu sinif şagirdi”, “Kitabxanaçı qız”, “Qabaqcıl pambıq yığan”, “Qara paltarlı qız” (1962), “Pambıqçı qadın”, “Qız portreti”, “Gülən qız”, “Traktorçu”, “Keçmiş matros Baqayev” (1963), “Portret” (1964), “Əsgər portreti”, “Əsgər postda dayanan vaxt” (1966), “Portret qırmızı donda”, “Qızın portreti” (1967), “Həyat yoldaşım” (1968), “Dostumun portreti” (1970) və s. silsilə portretləri Azərbaycan təsviri sənətinin ən gözəl nümunələ-rindən sayılır (5, s. 3-10).

Yuxarıda adlarını çəkdiyimiz rəssamların portret janrında qazandıqları uğurları onu göstərir ki, bu janr XX əsrin 60-70-ci illərində naxçıvanlı rəssam-ların yaradıcılığında əsas yerlərdən birini tutmuşdur.

Naxçıvanda təsviri sənətin əsas inkişafı 1971-ci ildə Azərbaycan Rəs-samlar İttifaqının Naxçıvan Təşkilatı yaradıldıqdan sonra başlayır. Öz ətrafında Naxçıvanda yaşayıb yaradan rəssamları birləşdirən təşkilat, muxtar respublika-nın mədəni həyatında çox mühüm və əhəmiyyətli rol oynayır. Təşkilatın ilk sədri seçilmiş Naxçıvan MSSR Əməkdar incəsənət xadimi Məmməd Qasımo-vun gərgin əməyi sayəsində ilk gündən rəssamlar uğur qazanmağa başlayırlar. Rəssamlardan Sabir Qədimov, Həmid Qasımov, Yavuz Kərimov, Məmmədəli İsmayılov, Nurhüseyn Mahmudov, Yuran Məmmədov, Şamil Mustafayev, Rəcəb Rəcəbov və başqaları təkcə Naxçıvanda deyil, Bakıda, Moskvada və keçmiş SSRİ-nin digər şəhərlərində təşkil olunmuş sərgilərə qatılır və bir-birindən maraqlı əsərlərlə çıxış edərək Naxçıvanı tanıtdırırdılar (6, s. 657).

Bu rəssamlardan özünəməxsus yaradıcılıq dəsti-xətti ilə seçilənlərdən  biri də Sabir Qədimov idi. Onun yaradıcılığında Naxçıvan insanının əzəmətli obrazı əsas yer tutur. Rəssamın “Mexanizatorlar”, “Qız portreti”, “Kəndli qız”, “Çoban”, “Tələbə qız”, “Şaxtaçı” “Qoca” (1966), “Köhnə kommunist” (1968), “Kəndli qız” (1969), “Bacımın portreti”, “Xədicə”, “Köhnə dənizçi”, “Səkinə” (1970), “Mila” (1972), “Mexanizatorlar” (1973), “Avtoportret” (1975) və s. əsərlərində insanın daxili və zahiri gözəlliklərini əlvan boyaların çalarlarından məharətlə istifadə edərək çox ustalıqla verə bilmişdir (6, s. 4-5; 15, s. 81-84), (8, s. 5-7).

Naxçıvan rəssamları içərisində istedadı, məhsuldar yaradıcılığı ilə fərqlənən rəssamlardan biri də Azərbaycan Respublikasının Əməkdar rəssamı Mir Cəlil Seyidov olmuşdur. Yaradıcılığının ilk illərində realizm cərəyanında istədiyi mürəkkəb süjetli əsərlər Mir Cəlil yaradıcılığının ana xəttini müəyyənləşdirməklə yanaşı, ona böyük uğur qazandırdı. O, tarixi janrda böyük şair, dramaturq Hüseyn Cavidin yaradıcılığına müraciət etmiş, şairin fəlsəfi dünyagörüşünün əsirinə çevrilən rəssam bir-birinin ardınca Cavid dünyasına işıq salan silsilə portretlər yaratmışdır. Onun “Cavidi düşünərkən”, “Cavidlə İblisin dialoqu”, “Hüseyn Cavid dünyası”, “Cavidin yuxusu”, “Xəyyam”, “Xumarla söhbət” tabloları Cavid yaradıcılığına işıq tutan ən dəyərli əsərlərdəndir. Rəssamın “Hüseyn Cavid dünyası” əsərində sənət piramidasının zirvəsində təsvir etdiyi Cavid portreti parlayan ulduza bənzətməklə ətrafındakıları da Cavid işığının nuruna qərq etmişdir. Bu əsərdə Cavid dünyasının gözəllikləri, ülvi məhəbbəti, rəssa-mın sehrli fırçası ilə tamaşaçıya çatdırılır (3, s. 264-269).

Mir Cəlilin “Qayğı”, “Portret”, “Min bir gecə”, “Bürkü silsiləsindən qayğı”, “Dialoq”, “Portret 2”, “Söhbət 2”, “Qayğı 15”, “Dalğın qız”, “Bürkü 2” və s. portretlərində rəssamın fərdi üslubu, parlaq ifadə tərzi, sənətdə müasirlik ruhu, təzə forma axtarışlarına güclü meyl, müasirliyin fəlsəfi-etik problemlərinin fırça dili ilə izahı və anlamı onun əsərlərinin dəyərini şərtləndirən estetik amillərdəndir. 1986-1990-cı illərdə yaratdığı tablolarda, rəssamın yeni mərhələyə keçməsi daha aydın hiss olunur. Onun “Rəssamın dünyası”, “Rəssamın mələkləri”, “Min bir gecə” silsilə əsərlərində realizmdən mücərrədliyə meyli açıq-aşkar görünməkdədir (7, s. 7-17, 23-33, 39; 12, s. 20-24, 28, 29, 31-33, 36-38, 41-43, 45-50, 56-58, 63, 66, 67, 70-73, 78).

Naxçıvanın tanınmış rəssamlarından biri də Azərbaycan Respublikasının Əməkdar rəssamı Telman Abdinovdur. 1978-ci ildə Azərbaycan Dövlət Rəs-samlıq Məktəbini bitirdikdən sonra Naxçıvana gəlmiş, bütün həyat və yaradıcı-lığını doğma diyarın əzmkar, zəhmətkeş insanlarına və füsunkar təbiətinin gö-zəlliklərinə həsr etmişdir. Yaradıcılığında portret və mənzərə janrı əsas yer tu-tur. Xalqımızın ümummilli lideri Heydər Əliyevin, oftalmoloq alim Zərifə xa-nım Əliyevanın, İlham Əliyevin, balaca Heydərin, M.H.Şəhriyarın, B.Kəngərli-nin, X.R.Ulutürkün, H.Cavidin portretləri emosional təsiri, rəng çalarlarının poetik cazibəsi ilə diqqəti daha çox cəlb edir. Telman Abdinovun əsərləri Moskva, Sankt-Peterburq, İstanbul, Ərzurum, Qars, Tehran, Bakı, Naxçıvan şəhərlərin-dəki sərgilərdə uğurla nümayiş olunmuşdur.

1980-ci illərin əvvəllərindən başlayaraq Azərbaycan Rəssamlar İttifaqı Naxçıvan Təşkilatının sıraları Moskva, Sankt-Peterburq, Tbilisi, Bakı və başqa şəhərlərdə təhsil almış gənc rəssamların hesabına genişlənir. Şəhər və rayon mərkəzlərinin bədii tərtibatı peşəkar rəssamlara tapşırılır. Vaxtaşırı keçirilən sərgilərdə Nəriman Əliyev, Abazər Qardaşbəyov, Babək Abazərli, Məmmədəli İsmayılov, Mir Cəlil Seyidov, Yuran Məmmədov, Sabir Qədimov, Qədirulla Bağırov kimi orta nəslə mənsub rəssamlar maraqlı əsərləri ilə tez-tez çıxış edir-lər. Gənc rəssamlardan Məmmədəli Ələkbərov, Əli Səfərli, Hüseynqulu Əliyev, Telman Abdinov, Mirmehdi Seyidov, Əbülfəz Axundov, Əbülfəz Cabbarov, Adil Talıbov, Əlövsət Allahverdiyev, Sabir Məmmədov, İsmayıl Əliyev, Ziyafət Əsgərov və başqalarının təşkilatın sıralarına qoşulmaları Naxçıvanda təsviri incəsənətin inkişafına təkan verdi. Artıq Naxçıvan rəssamlarının səsi keçmiş SSRİ-nin ən mötəbər sərgi salonlarından gəlməyə başladı. Bakıda, Gəncədə, Xan-kəndində, Sumqayıtda və respublikamızın digər şəhər və rayonlarında naxçıvanlı rəssamların tez-tez sərgiləri təşkil olunurdu. Bu sərgilərdə gənc rəssamlar bir-birindən maraqlı əsərlərlə çıxış edirdilər.

1988-1990-cı illərdə ölkədə baş vermiş ictimai-siyasi hadisələrlə bağlı bütün sahələrdə olduğu kimi rəssamlıq sənətində də durğunluq yarandı. Əvvəlki illərə nisbətən rəssamlıq sənətinə olan tələbat azaldı. Ancaq bütün bunlara bax-mayaraq rəssamlarımız ruhdan düşmədilər. Azərbaycanın müstəqilliyi üçün azadslıq və demokratiya uğrunda mübarizəyə qoşulub insanları ruhlandıran və doğru yol göstərən, bir-birindən dəyərli onlarca əsərlər yaratdılar.

ƏDƏBİYYAT

1.Azərbaycan incəsənəti. Bakı: Maarif, 1977, 213 s.

2.Azərbaycan incəsənəti: 10 cilddə, VI c., Bakı: Azərbaycan SSR EA Nəşriyyatı, 1959, 320s.

3.Alıyev N. Hüseyn Cavid obrazları Mir Cəlil Seyidovun yaradıcılığında //AMEA Naxçıvan Bölməsinin Xəbərləri, 2007, № 3, s. 264-269.

4.Əfəndi R. Azərbaycan incəsənəti. Bakı: Şərq-Qərb, 2007, 282 s.

5.Kataloq. Əyyub Səfərovun fərdi yaradıcılıq sərgisi. Bakı, 1967, 28 s.

6.Kataloq. Naxçıvan rəssamlarının sərgisi. Naxçıvan, 1967, 12 s.

7.Kataloq. Mir Celil Mir Alekber oğlu Seyidov. Antalya (Türkiye), 2002, 48 s.

8.Kaтaлoг. Сaбир Kaдымoв. Выстaвкa посвящается 30-летию пoбeды в Вeликoй Oтeчeствeннoй Вoйнe 1941-1945 гг. Нaxичeвaнь: Нaxтипoгрaфия,1975, 8 с.

9.Kaзыeв Шaмил. Kaтaлoг. Бaку, 1978, 13 с.

10.Kərimov K. Bəhruz Kəngərli. Bakı, 1962, 58 s.

11.Kərimov K. Hüseyn Əliyev. Bakı, 1983, 34 s.

12.Mehdiyeva T. Mir Cəlil Seyidovun rənglər dünyası. Naxçıvan: Əcəmi NPB,2011, 79 s.

13.Naxçıvan Ensiklopediyası. Bakı: AMEA, 2002, 594 s.

14.Naxçıvan Teatrının Salnaməsi. Naxçıvan: Əcəmi NPB, 2010, 734 s.

15.Vəzirov C. Mənə bir sərgi salonu verin // Qobustan, 1990, № 1, s. 81-84.

16.Влaдимир П.С. Джaмил Муфидзaдe. Мoсквa, 1988, 63 с.

AZƏRBAYCAN MİLLİ ELMLƏR AKADEMİYASI NAXÇIVAN BÖLMƏSİNİN XƏBƏRLƏRİ

 İctimai və humanitar elmlər seriyası, 2013, № 1: (səh:196-205)

NİZAMİ ALIYEV

AMEA Naxçıvan Bölməsi

Низами Алыев

ПОРТРЕТНОЕ ТВОРЧЕСТВО НАХЧЫВАНСКИХ

ХУДОЖНИКОВ (1950-1990)

В статье говорится о художественных особенностъях одного из главных жанров живописи и графики – портрета, об исторических корнях портретного творчества в азербайджанской культуре и о работах Нахчыванских художников 1950-1990-х гг., созданных в этом жанре. Дается обширная информация о творчестве художников, чья деятельность приходится на эти годы – Гусейна Алиева, Эльмиры Шахтахтинской, Ибрагима Шафи, Акпера Кязимбекова, Эйюба Гусейнова, Джамиля Муфидзаде, Шамиля Казиева, Мамеда Гасымова, Юрана Мамедова, Гамида Гасымова, Явуза Каримова, Мамедали Исмаилова, Нургусейна Махмудова, Эйюба Сафарова, Сабира Кадымова, Мир Джалила Сейидова, Тельмана Абдинова и др.

Ключевые слова: Нахчыван, художник, изобразительное искусство, портрет, жанр, произведение.

 ИЗВЕСТИЯ НАХЧЫВАНСКОГО ОТДЕЛЕНИЯ НАЦИОНАЛЬНОЙ АКАДЕМИИ НАУК АЗЕРБАЙДЖАНА,Серия общественных и гуманитарных наук, 2013, № 1

 Nizami Aliyev

PORTRAIT WORKS OF NAKHCHIVAN PAINTERS (1950-1990)

It is told in the paper about art features of portrait as one of the main genres of painting and graphic arts, about historical roots of portrait works in the Azerbaijan culture and about works of the Nakhchivan’s painters of 1950-1990th created in this genre. The extensive information about works of painters, whose activities falls on these years – Huseyn Aliyev, Elmira Shahtakhtinskaya, Ibrahim Shafi, Akper Kyazimbekov, Eyub Huseynov, Jamil Mufidzadeh, Sha-mil Kaziyev, Mammad Gasimov, Yuran Mammadov, Hamid Gasimov, Yavuz Karimov, Mammadali Ismayilov, Nurhuseyn Makhmudov, Eyub Safarov, Sabir Gadimov, Mir Jalil Sayidov, Talman Abdinov etc. is given.

Key words: Nakhchivan, painter, fine arts, portrait, genre, work.

NEWS OF NAKHCHIVAN SECTION OF AZERBAIJAN NATIONAL ACADEMY OF SCIENCES;The series of social and humanities sciences, 2013, № 1

 

 

Һаj вер леjтенант

Һаj вер леjтенант

 

Бир сәс ҝәлди ефиримиздән

Ләпәләнмиш дәниз кими,

Сәпди инам көнүлләрә,

Бәрәкәтли зәми кими.

Деди: — ҝәлин ичәк бирҝә анд,

Һаj вер мәнә леjтенант.

 

Сәсдә инҹи, сәсдә һөкм,

Илһам алды ондан әсҝәр.

Дүшмән өндә гырын, төкүн,

Мөһкәм даjан иҝид әсҝәр.

Ҝәлди ондан әмранә бир бәjанат,

Һаj вер мәнә леjтенант.

 

Чәкди өнә һәгигәти,

Дүшмәнинә нифрәти.

Ермәниjә валлаһ бәсдир,

Шәмистанын тәкҹә сәси.

Заман өтүр, ахыр һәjат,

Шәһидләрә бир салават,

Һаj вер мәнә леjтенант.

Мәһәррәм Заман (1959-2013)

 

 

АДӘМ ДИЛИ ҺАГГЫНДА

АДӘМ ДИЛИ ҺАГГЫНДА

Минилликләр боjу инсанлар арасында Аллаһ-Тааланын Адәм пеjғәмбәри (ә) jаратдыгдан сонра она сөзләри вә данышығы өjрәтмәjи һаггында сөһбәтләр ҝедир. Бу һагда мүгәддәс китабларда вә башлыҹа олараг Гурани-Кәримдә уjғун мәлуматларла растлашырыг. Лакин индиjә гәдәр бу мәсәлә елми сурәтдә өjрәнилмәмиш, дилчилик үзрә мүвафиг тәдгигат ишләри апарылмамышдыр. Одур ки, мүхтәлиф дилләрин әмәлә ҝәлмәсиндә тәкамүл просеси кими әмәjин ролуна вә уjғун нәзәриjjәjә үстүнлүк верилмишдир.

Белә һесаб едирик ки, дилчилик проблемләринин һәллиндә бу нәзәриjjә, еләҹә дә әсаслы сурәтдә тәнгид олунмуш диҝәр нәзәриjjәләр (дилин jаранмасына даир: сәс тәглиди, нидалар, иҹтимаи разылашма, жестләр, әмәк һычгыртылары вә с.) әсас ҝөтүрүлә билмәз. Чүнки дил, дилчилик елминин тәдгигат обjекти олдуғундан онун мәншәjинин тәjин олунмасы, о ҹүмләдән дилчиликлә бағлы диҝәр мәсәләләр дилчилиjин өзүндә ахтарылмалыдыр.

Гаршыjа чыхан ән мүхтәлиф суаллар, мәсәлән: “Нә үчүн рус вә славjан сөзләринин гурулушлары Азәрбаjҹан дилиндәки сөзләрин гурулушларындан аз фәргләнир?” Азәрбаjҹан дилинин өзү неҹә jаранмышдыр? Нә үчүн һәр һансы бир әшjа мәһз бу ҹүр адландырылмышдыр? Нә үчүн гарпыз, деjәк ки, “илан” сөзү кими адландырылмамышдыр?” вә с. суаллар дилчилик саһәсиндә тәдгигат ишинин апарылмасына сәбәб олду. Белә ки, Азәрбаjҹан дили үчүн әлдә олунан нәтиҹәләр бир чох рус, алман, инҝилис, әрәб сөзләринин дахили мәналарынын анланылмасына уғурлу jол ачды.

Арашдырманын әсас нәтиҹәләри ашағыдакылардан ибарәтдир:

  1. Һәр һансы фонем (данышыг сәси) бир вә jа бир нечә әламәт вә jа вәзифәләрә маликдир. Бу әламәт вә вәзифәләр бир чох дилләрдә еjни ҹүр сәсләнән фонемләр үчүн универсаллыг тәшкил едирләр. Саит фонемләр әсасән һәндәси анлаjышларла бағлыдыр вә сөзләрдәки һадисә ҝөстәриҹиләри олан самитләрин истигамәтләндириҹиси ролуна маликдир. Дилдә саитләрин jохлуғу сөзләрин һеҹа чохлуғуну jарадыр, jәни саитләр һадисәләри изаһедиҹилик, истигамәтләндириҹилик габилиjjәтинә бир гәдәр чох малик олурлар. Самитләр сөзләрдә әсасән физики (мәканлылыг, заманлылыг, мәсафәлилик, истигамәтлилик, мүхтәлиф нөв тәсирләр вә онларын нисби гиjмәтлилиjи, иш, ҝүҹ, енержилик вә с.), психоложи (анлаглыг, инкарлыг, пислик, хараблыг, кичилдиҹилик, ҝүҹләндириҹилик, дүшүнҹәлилик, фанилик, руһ-ағыл вә с.) вә ҹанлы тәбиәтә (инсан, һеjван биткиләр) аид анлаjыш вә һадисәләри ифа едирләр.

Һәтта бир дил дахилиндә бир чох фонемләрин әламәт вә вәзифәләри бир-бирини тәкрар едәрәк, еjнилик jаратма габилиjjәтинә малик олурлар. Ҝөрүнүр ки, Аллаһ-Таала данышыгда рәнҝарәнлилик, мүхтәлифлик, еһтиjатлылыг принсипләрини сечәрәк, инсаны ҹансыхыҹылылыгдан узаглашдырмыш вә һәтта еjни әламәтли фонемләр әсасында чохвариантлылыг үчүн jол гоjмуш, бир дил дахилиндә омоним вә синонимләрин дүзәлмәсинә, һәтта илк бахышда бир-биринә һеч охшамаjан, гоһум саjылмаjан мүхтәлиф дилләрин jаранмасына шәраит jаратмышдыр. Бурада да риjазилик, вариасиjалылыг ҝөзләнилмишдир. Әлдә етдиjимиз нәтиҹәjә ҝөрә фонемләрин әламәт вә вәзифәләринин саjы һазырда 70-80-ә чатыр. Белә һесаб едирик ки, ҝәләҹәкдә тапылаҹаг тәгрибән 20-30 әламәт вә вәзифә фонем бәһсинин тәкмилләшмәсинә, тамлашмасына сәбәб ола биләр вә тәгрибән фонемләрә аид 100-120 әламәт вә вәзифәләри билмәклә ән мүхтәлиф дилләри әһатә едә билән чох мәналара малик сөзләр jаратмаг мүмкүндүр.

  1. Сөзләр фонемләрин мәгсәдли сурәтдә, ардыҹыл олараг мүәjjән дүзүлүшү, мәналарынын нөвбәли ифасы илә әмәлә ҝәлир. Сөз көкләриндәки вурғулар әсас мәнанын сөзүн дахилиндә һансы һеҹада олдуғуну, шәкилчили сөзләрдә исә әсас мәгсәдин һарада ҝүдүлмәсини ҝөстәрир. Сөзләрин вурғу дүшмәjән һиссәләриндәки фонемләр исә әшjанын һансы кеjфиjjәтә малик олмасыны вә һадисәнин неҹә баш вермәсини анладыр.

Мәлумдур ки, гурулушуна ҝөрә ән садә сөзләр бир, ики, үч сәслиләрдән ибарәт олурлар вә сәсләр артдыгҹа сөзүн гурулушу мүрәккәбләшир. Мүрәккәб сәсли фонемләр исә мәнанын даһа да ҝенишләнмәсинә сәбәб олур. Бир сәсли сөзләр дилләрдә чох аздыр. Мәлумдур ки, мүасир Азәрбаjҹан дилиндә 9 саит, 24 самит сәс вар. Әввәли саит, икинҹиси исә самит олан икисәсли мүмкүн морфемләрин дүзүлүш вариантларынын саjы 216-дыр. Бу гәдәр саjда да әввәли самит, икинҹиси исә саит олан морфемләр икисәсли сөзләрин риjази мүмкүн вариантлылығыны тәшкил едир. Тәгриби һесабламалар ҝөстәрмишдир ки, мүасир Азәрбаjҹан дилиндә Ы тип гурулуш үзрә 110 мәналы 72 сөз, ЫЫ тип үзрә исә 23 мәналы 18 сөз көк морфемләр шәклиндә, мүстәгил мәналарда ишләнилирләр. Азәрбаjҹан дилинин диҝәр дахили ганунауjғунлугларыны вә һадисәләрин каинатда, о ҹүмләдән Јердә баш вермәси шәртиликләрини нәзәрә алдыгда, аjдын олур ки, 75 морфем мүстәгил сөз кими ишләнә билмәз. Демәли, үмумиликдә галан 267 вариант Азәрбаjҹан дилиндә һәм будаг, һәм дә икисәсли әлавә көк морфемләр jаратмагдан өтрү еһтиjат ролуну оjнаjыр. Мәсәләни даһа да ҝениш тәсәввүр етмәк мәгсәдилә үчсәсли сөзләр үчүн дә арашдырмалар апарылмышдыр. Мәлум олмушдур ки, Азәрбаjҹан дили үчүн үчсәсли сөзләрин мүмкүн вариантларынын үмуми саjынын 7128 олмағына бахмаjараг, тәгрибән 1396 мәнаjа малик 1163 көк морфем дилдә һазырда ишләнәнләр сырасындадыр ки, бу да 16.3% тәшкил едир. Мүгаjисә үчүн ҝөстәрәк ки, рус дилинә аид бу тәгриби рәгәмләр уjғун олараг 3402, 256, 248 вә 7.3%-дир.

Јухарыдакы һесабламалардан ҝөрүнүр ки, һәр һансы бир дилдә сөзләрин jаранмасы вә ҝениш ҹурәтдә ишләнмәси үчүн Аллаһ-Таала инсанлара бөjүк имканлар вә дахили еһтиjатлар jаратмышдыр.

  1. Фонемләрин чох бөjүк әксәриjjәти өзләриндә физики һадисәләрин әламәтләрини әкс етдирирләр. Инсанын анатомиjасы, данышыг, ешитмә системи әтраф мүһитдә баш верән һадисәләрлә узлашдырылмыш, уjғунлашдырылмыш шәкилдә вә онларла мүвази jарадылмышдыр. Әҝәр бәшәриjjәт тарихиндә бир деjил, бир нечә улу дил олмушса, бунлар да физики һадисәләр вә инсан психолоҝиjасы ганунауjғунлугларына табе олмуш вә мүасир дилләрин уjғун тәдгигатлары васитәсилә онлары ортаjа чыхармаг олар.
  2. Азәрбаjҹан, рус, алман, инҝилис вә әрәб сөзләри үзәриндәки арашдырмалар ҝөстәрир ки, дилләрин индики морфоложи бөлҝүсүндән (аморфкөклү, аглүтинатив-илтисаги, флектив вә инкорпорлашан дилләр) асылы олмаjараг онларын һамысында инкорпорлашма (сөз-ҹүмлә) хүсусиjjәтләри вардыр. Аjры-аjры сәсләр бу дилләрдә кичик фәргләрә бахмаjараг универсаллыг тәшкил едирләр. Одур ки, дилләрин индики ҝенеоложи бөлҝүсүндән даһа үмуми бөлҝү системләри үзәриндә дүшүнмәк имканы вардыр.
  3. Узун сәсләнән саитләр сөздә һадисәләрин нә ҹүр инкишаф етдиjини ҝөстәрир вә мәналарын дәгиг алынмасына хидмәт едир.

Азәрбаjҹан дилиндә алынма һесаб едилмәjән сөзләрдә дә бу кеjфиjjәтләр мөвҹуддур. Одур ки, бу һалы тәкҹә әрәб вә фарс сөзләринә аид етмәк олмаз вә алынма һесаб едилән сөзләрин мәншәjинә jенидән бахмаг лүзуму ортаjа чыхыр.

  1. Еjни адлы әшjа вә һадисәләрин мүхтәлиф дүнjа дилләриндәки лексик мәналары (әсасән) еjни олса да, бу сөзләрдәки фонемләр үзрә әламәтләр бир чох һалларда һәмин әшjа вә һадисәләрә даир бир-биринә нисбәтән аз вә jа чох дәрәҹәдә мәлуматлар верирләр. Одур ки, лингвистик лүғәтләр, хүсисилә изаһлы лүғәтләр, етимоложи лүғәтләр, терминоложи лүғәтләр тәртиб едәркән мүхтәлиф дүнjа дилләриндәки еjни мәналы сөзләри бирликдә тәһлил етмәк мәналарын ҝениш сурәтдә анлашылмасында сәрфәли нәтиҹәләр верә биләр.

Беләликлә, дилчилик елми, әсл мәҹрадан чыхараг, бу ҝүн өзүнүн бөjүк мүвәффәгиjjәтләринә бахмаjараг, бир чох һаглы суаллара ҹаваб верә билмир. Она ҝөрә дә, һәр бир халг өз дилинин jарадылышыны мүтләг шәкилдә өзүнүн хидмәти һесаб етмиш вә бир халг диҝәриндән мәнәви ҹәһәтдән узаглашмышдыр. Нәтиҹәдә дә, мүхтәлиф мәзһәбләр, тәригәтләр, jаранмыш, дүнjанын, каинатын вәһдәти барәсиндә фикирләр jалныз дилдә вә кағыз үзәриндә галмыш, инсанларын гардашлығы унудулмуш, Адәм (ә) бабамыз исә нәзәр-диггәтдән, өз лаjигли мәртәбәсиндән аjры дүшмүшдүр.

Белә һесаб едирик ки, ҝөстәрилән дәлилләр әсасында һәр бир шәхс өз дилини мөһкәм билмәклә jанашы диҝәр гоһум олан вә олмаjан дилләри дә тез вә асанлыгла өjрәнә биләр.

Фикрәт Рзаjев

РЕДАКСИЈАДАН: Ф. Рзаjевин үмуми дилчилик проблеминә һәср олунмуш бу мәгаләси редаксиjамыза профессорлар Афат Гурбановун вә Әбүлфәз Рәҹәбовун рәjләри илә бирҝә дахил олмушдур. Мүәллифин мүлаһизәләринин мараглы олдуғуну вә мәгаләнин полемик руһуну нәзәрә алараг онун чапыны мәгсәдәуjғун саjдыг.

(Исламын сәси; 10(58), 1995.08.02)

 

Фәхрәддин Салимин Азәрбаjҹан Суфи Мусигиси адлы консерти кечирилиб

Маjын 30-да  Азәрбаjҹан Милли Консерваториjасынын (АМК) “Бөjүк зал”ында АМК-нын мүәллими, филолоҝиjа үзрә фәлсәфә доктору Фәхрәддин Салим вә тәләбәләринин “Азәрбаjҹан Суфи Мусигиси” адлы консерти кечирилиб.

Консертдә Халг артисти Сиjавуш Кәрими, Азәрбаjҹан Дөвләт Мәдәниjjәт вә Инҹәсәнәт Университетинин ректору Фәрәһ Әлиjева, Халг шаири Сабир Рүстәмханлы, “Каспи” Мәтбуат вә Тәһсил Мәркәзинин рәһбәри Сона Вәлиjева, АМК-нын профессор-мүәллим һеjәти, тәләбәләри вә диҝәр дәвәт олунмуш гонаглар иштирак едибләр.

Тәдбири Фәхрәддин Салим өз чыхышы илә ачыг е`лан едиб вә Суфи мусигисинин әсас маһиjәти, тарихи барәдә мә`лумат вериб. Билдириб ки, мусиги һеч вахт әнәнәви олмаjыб, әҝәр әнәнәвидирсә о артыг мусиги деjил. О, бизи һәр ҝүн, һәр саат jормаjан ҝүнәш вә аj кими jенидир.

Тәдбир даһа сонра консерт програмы илә давам едиб.

Консертдә Фәхрәддин Салим вә АМК-нын тәләбәләриндән ибарәт ансамбл тәрәфиндән Азәрбаjҹанын ҝөркәмли шаирләринин: Имадәддин Нәсими, Шаһ Исмаjыл Хәтаи, Мәһәммәд  Фүзули,Јунис Әмрә, Әлиаға Ваһид, диҝәр шаир вә мүтәфәккирләримизин гәзәлләринә Фәхрәддин Салимин jаздығы мусигиләр сәсләниб,онун өз әсәрләриндән дә парчалар ифа олунмушдур.

АМК-нын тәләбәләриндән ибарәт ансамбл вә Фәхрәддин Салимин саз мусиги аләтиндә ифа етдиjи Суфи мусигиләри бөjүк марагла гаршыланыб.

Тәдбирдә чыхыш едән ректор Сиjавуш Кәрими билдириб ки, Фәхрәддин Салим илк өнҹә бөjүк алимдир вә олдугҹа ваҹиб арашдырмалар апармышдыр. Белә ҝөрсәнир ки, онун jарадыҹылыг тәшәббүсү тәләбәләрдә бөjүк мараг оjадыб. Бу сәбәбдән ону тәбрик едирәм вә белә консертләрин давамлы олмасыны арзу едирәм.

Даһа сонра сәһнәjә дәвәт олунан Халг шаири Сабир Рүстәмханлы, Сона Вәлиjева, филолоҝиjа елмләри доктору Халиjjәддин Хәлил вә АМК-нын Елми Ишләр үзрә проректору Лалә Һүсеjнова Фәхрәддин Салим jарадыҹылығы вә тәгдим олунан консерт барәдә өз фикирләрини сәсләндирибләр.

Тәдбир, Фәхрәддин Салимин консертдә иштирак едән гонаглара тәшәккүрүнү билдирмәси илә сона чатыб.
Ики саата jахын АМК-нын бөjүк залында аншлагла кечән консертдә бир чох тамашачылар һәмин вахтын неҹә кечдиjини һисс етмәдиләр!

Геjд едәк ки, бу артыг Фәхрәддин Салимин АМК-да мүәллифи олдуғу 2-ҹи бөjүк тәдбирдир. 

Рәшад Саһил

Консертдән ҝөрүнтүләр

Аналар…

Кирпиjи илә көз ҝөтүрән аналар.

 Өвладынын ән балаҹа уғуруну бир дүнjа билиб севинән аналар…

Севинҹини һамы илә бөлән, кәдәрини һамыдан ҝизләдән аналар…

Сәбри нәһаjәтсиз, дөзүмү һәдсиз олан аналар.

Өвладларыны jаjда ҝүнәшдән, гышда шахтадан, һавадан, күләкдән горуjан аналар…

Һамынданаз jеjиб, һамындан аз jатан аналар. Јорғунлуғуну баҹардыгҹа ҝизләдиб, jаландан өзүнү шән ҝөстәрән, аналар…

Өвладлар бөjүjәндә онларын сәһв һәрәкәтләриндән, jанлыш аддымларындан зәррә-зәррә дағылан аналар…

Ҝөз jашларыны ҝеҹәләр ҝизлинҹә jастығына ахыдан, сәһәри ҝүләр үзлә гаршылаjан аналар…

Сизин шәнинизә нә jазылса, нә деjилсә, jенә дә аздыр!

Өпүн аналарын титрәк, гырышлы әлләрини! О әлләр ән али зиjарәтдән даһа мүгәддәсдир!

Ҝүларә Мунис

Тәндир, бүтөвдүр, дәjишмәздир

Дүнjа туфанындан сонракы мәрһәләләрдә, туфандан хилас олмуш о инсанлар, Ур әразисиндә, Азәрбаjҹан әразисиндә, Ағрыдағ, Ҝәми Гаjа әтрафында, бир даһа, jенидән jашаjыш jерләрини бәрпа етмәjә башладылар!

Јер үзүндә һәjат  давам етмәjә, Су тәдриҹән чәкилмәjә, Әрази бәрпа едилмәjә башлады!

Туфандан хилас олмуш, Хилас етмиш  Һз. Нуһ Бабамыз, сағ галмыш о дөвр инсанлары бир jерә топлады, сағ галан әһали чох иди!

Белә бир гәрар гәбул етди Нуһ бабамыз, туфана гәдәр, Һача дағ, Ҝәми Гаjа дағлыг әразидә, мағараларда jығылыб сахланылан азугә, дәнли биткиләрин тохумлары о мағаралардан ахтарылсын, бир jерә топланылсын!

    О дөвр  инсанлар, һәмишә, мағараларда һәр тәдарүк дөврүндән сонра, бүтүн әһалинин гидаланмасы вә jени jаз мөвсүмүндә, әкин ишләринин апарылмасы үчүн, дәнли биткиләр тохумлары горунуб сахланылырды!

    О мағаралары, о дөвр инсанлар әзиз, мүгәддәс, хиласкарлыг кими гәбул едирдиләр! Бу сәбәбдән, мағаралар хиласкар, хилас едәр кими, характеризә олунарды!

    Мағаралардан хеjли дәнли битки тохумлары тапылды, һәjат даһа да, ширин олду!
    Бәрпа едилмәjә башлаjан jашаjыш саһәләри илә jанашы, тәндирләр бәрпа едилирди!
    Тәндир — һәндәси гурулуш формалы олмагла jанашы, мә’на гурулушу иди, о тәндирләр Ҝүнәш, исти символикасы олмагла jанашы, дәjишмәз, сабит исти jаjан анлаjышыны, дашыjырды!

    Тәндир дүзәлдилмәсинә мүтләг олараг ҝилдән истифадә едилирди! Символик олараг, кечи түкүндән (га — зил) аз мигдарда jоғурулан ҝилә әлавә едилирди.
    Бу кечи символу, Га (Ишыг), jердә һәjатын Гоч бүрҹүндән башламасы Ишыг, исти мә`насыны дашыjырды!

    Тәндир үчүн jоғурулан ҝилә, мүтләг (нисбәт һесабы илә), Дуз дағындан ҝәтирилән, дуз мигдары әлавә едилирди!

    Дуз үмуми һалда, температур һәдләрини бәрабәр бөлдүjүндән, тәндир үчүн истифадәдә, тәндир дахилиндә, температур һәддинин бәрабәр бөлүнмәсинә сабитлиjи, башга көмәкчи васитә тәләб олунмадан һәjата кечирмәк мә’насы дашыjырды!
    Тәндирә (тәндирин даирәви гурулушу Ҝүнәш анламыны дашыjырды) jапылаҹаг лаваш, сәһәр вахты башланыларды, онун башланма вахты, Ҝүнәшин Шәрглә, Ҹәнуб арасында тән бөлән нөгтәсиндә (индики вахтла саат 11), башланыларды.

    Тәндирә лаваш jапан ханымын үзү, Ҝүнәшә доғру оларды, әҝәр лаваш jапма мүддәти узансаjды Ҝүнәш зенит нөгтәсинә чатанда, лаваш jапан ханым, тәндир даирәси әтрафында jерини дәjишиб, Зенит нөгтәси сәмтини тутарды. Мә’на о оларды ки, тәндир даирәси, Ҝүнәшин олдуғу нөгтә илә, тән бөлән олсун!

    Чөрәк мүгәддәс саjылырды она ҝөрә ки, исти, Ишыгла һасилә ҝәләр, бир мә’насы да, о иди ки, онун тәркибиндә дуз, температур бәрабәрликләрини бөләндир!(бүтүн биширилән гидалар тәркибинә дад мигдарында әлавә едилән дуз, о гиданын температур һәдләрини бәрабәрликдә бөлүб низамда сахламаға хидмәт едәндир).

    Чүнки чөрәк, һеч вахт сабитлиjини дәjишмәз, гыш вахты гидалананда вүҹуду үшүтмәз, jаj вахты вүҹудда истилик һәддини артырмаз!

    Сабит олар, бәрабәрлиjи тәндир кими, тән  бәрабәрлиjә бөләр!

    Мүһүм мәсәләләрдән бири дә, «мағара инсанлары»-адыдыр!
    Тарихи кечидләрдә, тарихчиләр тәрәфиндән бу бир термин кими ортаjа атылды.
Бурада мәгсәд, илк инсаны бир вәһши, адамjеjән кими характеризә едибләр.
Амма һәгигәти тәһриф етмәjә башга бир үслуб дүшүнә билмәдиләр.

    Мағаралары чох диггәтли, чох тәмиз, сәһманлы сахланыларды.

    Мараглы ҹәһәт ондадыр ки, бүтүн сәмави китабларда бүтүн Пеjғәмбәрләр вәһjләри мағарада алдыглары геjд олундуғу,  jә’ни ки, о вәһjләр тәмиз, пак, сәһманлы,сәлис, ардыҹыллығы позулмаjан анламы дашыjыб!

    Чүнки, “Ма-га-ра”-Јарадыҹы, Ағ  Ишыг, Али, Уҹа Ишыг анламы дашыjыҹысы олдуғундан мағаралар Дағ  силсиләләриндә  чох jүксәкдә jерләшдиjиндән, Илаһи Мәтнләр Уҹадан, Паклыгдан Бәjандыр-анламы дашыjарды.

Ваһид Рзаjев

Тәкраролунмаз абидәләр диjары

НУҺ ПЕЈҒӘМБӘРИН ГӘБРИ ТАПЫЛЫБ

Бу хәбәрин севинҹи илә өтән ил декабрын сонларында Нахчывана ҝетдим. Беjнәлхалг “Ҝәмигаjа” експедисиjасынын тәшкилатчылары: танынмыш академикләр, милләт вәкилләри Азәрбаjҹан МЕА Нахчыван бөлмәсинин сәдри Исмаjыл Һаҹыjев вә Ј.Мәммәдәлиjев адына Нахчыван Дөвләт Университетинин ректору Иса Һәбиббәjли илә бирликдә шәһәрин гәдим гала диварынын jахынлығында һүндүр jамаҹа ҝәлдик.

Бәшәриjjәти дүнjа дашгынындан хилас етмиш Нуһ пеjғәмбәрин гәбри бу jамаҹда иди. Мән улу бабамызын садә мәзарына баханда дүшүндүм ки, бу даһи инсанын, Азәрбаjҹанын илк тарихи шәхсиjjәтинин мәзарынын мин илләр әрзиндә горунуб сахланмасынын өзү бир гәһрәманлыгдыр. Вә бу гәһрәман Азәрбаjҹан халгыдыр.

Заман узаглығындан хәбәр верән рәгәмләр кечди ҝөзүмдән: 4000 илдән артыг jаш верилән Мисир еһрамлары, 5000 илдән артыг jаш верилән “Билгамыс” дастаны тарихин бәри үзүндә галыр. Ахырынҹы бузлашмадан әввәл баш верән Дүнjа дашгынындан исә бизи 12-13 мин ил аjырыр. (Бәзән “мәһәлли дашгын” һесаб едәрәк, буна 6-7 мин ил jаш да верилир. Лакин “мәһәлли дашгын”да Нуһ пеjғәмбәрә вә ҝәмисинә еһтиjаҹ галмыр. Әслиндә “мәһәлли дашгын” Гуран вә Библиjанын әлеjһинә ҝетмәкдир).

Ҝәмисинин вә мәзарынын заман әлчатмазлығына ҝөрә Нуһ бабамызын әфсанәләшмәjә һаггы вар иди. Нуһун әсас гәһрәманлығы-сивилизасиjанын jени-2-ҹи бүнөврәчиси олмасыдыр. Онун гәбринин мин илләр әрзиндә зиjарәтҝаһа чеврилмәси дә тәбиидир. Сонунҹу аллаһсызлыг дөврүндә Азәрбаjҹанын да дахил олдуғу Рус-Совет империjасында инсанын руһани дуjғулары тәһгирә мәруз галыр, мәсҹидләр, килсәләр, пирләр, өвлиjа гәбирләри дағыдылырды. Нуһ пеjғәмбәрин дә гәбри о илләрдә дағыдылыб, зиjарәтҝаһлар сырасындан кәнар едилиб. Амма хош тәсадүфдән гәбирүстү мәгбәрә учурулса да, пеjғәмбәрә тохунулмаjыб, гәбир саламат галыб.

Академик Иса Һәбиббәjли бунунла әлагәдар деди:

    -Нуһун гәбринин тапылмасында Азәрбаjҹанын илк профессионал рәссамы Бәһруз Кәнҝәрлинин таблолары көмәjимизә ҝәлди. Даһи рәссам ХХ әсрин әввәлләриндә 1918-19-ҹу илләрдә “Нуһун гәбри” мөвзусунда 6 әсәр jарадыб. Мәһз һәмин әсәрләр бизә пеjғәмбәримизин мүгәддәс гәбринин jерини нишан верди. Мәгбәрәни 1-ҹи өзүлә 2 кәрпиҹ галанда әл сахлаjыб, сөкмәjә мәҹбур едиләнләр 8 ҝушәли мәзарын үстүнү даш-торпагла өртүб, бир нөв изи итирибләр. Јәгиндир ки, Нуһ пеjғәмбәрин мәгбәрәси илләр әрзиндә халг тәрәфиндән дәфәләрлә тәзәләниб. Биз гәбри тапандан сонра онун үстүнүн вә әтрафынын тоз-торпағыны тәмизләмишик. Нахчыван Мухтар Республикасы Али Мәҹлисинин сәдри Васиф Талыбовун хүсуси тапшырығы илә jахын вахтда Нуһун гәбринин үстүндә jени, jарашыглы мәгбәрә уҹалдылаҹаг. Бәшәриjjәти дүнjа дашгынындан хилас едән пеjғәмбәр бабамызын мүгәддәс мәзары jенидән вә һәмишәлик, бүтүн дүнjа үчүн зиjарәтҝаһа чевриләҹәк.

НАХЧЫВАН  ТӘКРАРОЛУНМАЗ  АБИДӘЛӘР  ДИЈАРЫДЫР

Бу абидәләр сырасында Ҝәмигаjа өндә даjаныр. Елми-әдәби даирәләрдә, “Нахчыван-Ҝәмигаjа-Нуһун ҝәмиси” сөһбәтләри ҝениш мүзакирә вә мүбаһисә мөвзусуна чеврилиб. Бу ҝүн һәмин мөвзу үмумбәшәри маһиjjәт кәсб едир вә елмдән чох сиjаси сәвиjjә дашыjыр. Дүнjа дашгыны вә Нуһун өз ҝәмисиндә инсан нәслини (вә башга ҹанлылары да) хилас етмәси сөһбәтләри ҝетдикҹә үмумдүнjа әфсанәсинә чеврилиб. Аз гала һәр өлкәдә бу әфсанәнин jерли вариантлары jараныб. О ҹүмләдән Газахыстан, Алтаj диjары, Кореjа, Јапониjа, Чин, Һиндистан, Суриjа, Алманиjа, Италиjа, Мексика, Гватемала, Перу вә башга өлкәләрдә бир дағы ҝөстәриб деjирләр: “Нуһун ҝәмиси бу дағын үстүндә даjаныб”.

Бәс, Нахчывандакы әсл Ҝәмигаjанын башга “Ҝәмигаjалардан” фәрги нәдир? Јәни белә фәргләр вармы? Әлбәттә ки, вар. Ону тәjин етмәк үчүн әсас мәнбәләр нәзәрдән кечирилмәлидир.

1-ҹи мәнбә-мүгәддәс  китабымыз  Гурандыр.  2-ҹи Библиjа, 3-ҹү “Билгамыс” вә  4-ҹү, һәм дә ән гәдим, ән илкин мәнбә: Ҝәмигаjа-Гобустан рәсмләри — jазылардыр.

Гуранын Азәрбаjҹан дилинә тәрҹүмәчиләриндән бири, мәрһум академик Зиjа Бүнjадов jазырды: “Гуранда ады чәкилән Ҹуди дағынын (илк Ҝәмигаjалардан биринин -Ә.Ф) шөһрәти Нуһун ҝәмисинин бу дағ үзәринә отурмуш олдуғуна даир мәшһур Месапатомиjа әфсанәсилә бағлыдыр.”(Бах. Гуран.Геjдләр вә шәрһләр. Бакы, 1992. сәһ.674.) Нахчыван-Ҝәмигаjа Ҹуди дағына (Суриjа әразисиндәдир, дүнjадакы бүтүн башга “Ҝәмигаjалардан” jахын оланыдыр. Түрк алими Аһмед Ерҝөз Ҹудини дағ силсиләси адландырыр. (Бах. онун “Нуһ туфаны”, Ызмир, 1990). Бу фикрә әсаслансаг, Нахчыван Ҝәмигаjасы һәмин силсиләнин шималында ән jүксәк зирвәдир. Нуһун ҝәмисинин мәһз бу зирвәjә (4500 м) енмәси тәбии һесаб олунмалыдыр.

Бу, 1-ҹи әсас мәнбә-әсас фәргидир ки, һеч бир башга “Ҝәмигаjа” илә мүгаjисә едилә билмәз. 2-ҹи әсас мәнбә-Библиjадыр. Дүнjа алимләри Билгамысы тарихи шәхсиjjәт һесаб едирләр. О, — Билгамыс башына ҝәлән (е.ә. ЫВ минилликдә) вә ешитмиш олдуғу, өзүндән нечә мин ил әввәлки һадисәләри дә идеаллашдырараг, бина етдиjи вә һөкмдары олдуғу Урук шәһәринин гаjа кими һүндүр, сал диварларына jаздырыб:

“О һәр сирри биләрди,

о һәр шеjи ҝөрәрди,

Јери су басмасындан

бизә хәбәр верәрди.

Узун jоллар долашыб,

jорулуб әлдән дүшдү,

Башына ҝәләнләри сал бир гаjаjа дөjдү

Сонра һасара алыб, адыны Урук гоjду

(Билгамыс.1985. с.8. Тәрҹүмә Исмаjыл Вәлиjевиндир)

Бу, сәмави китаблардан нечә мин ил әввәлки jазылы мәлуматдыр. Бурада сөһбәт һеч дә “мәһәлли дашгындан” jох, мәһз Дүнjа дашгынындан ҝедир.

“Билгамыс”да тәсвир едилән jер вә инсан адларыны нәзәрдән кечирдикдә бунларын Нахчыван вә бүтөвлүкдә Азәрбаjҹан әразиси илә паралеллиjи” ашкара чыхыр. Јәни мәсәлән, Һачадағ- Нисир Нәсирваз дағы, Шарур (Шәрур), Шуруппыг, Сидури (Сәдури- Сәдәрәк), Киш, кәнд вә чаj ады шәклиндә, Дилмун (Дилман кәнди Ағсуда, Кингир (Кәнҝәр), Гучи (Гутгашен), Диммуз (Думуз), Уту, Бел (Белет), Убар (Абар), Туту, Акту, Етана (Отеке),Иштар (Севит- ҝүнәшин гызы), Шамхат (Шамхат-шам гадын -Шаман гадын), Кур (Күр чаjы), Уткаришта (утук, отка-Адна кәндләри) вә с. Дүнjадакы “Ҝәмигаjа”лардан һеч бири — jахын әтраф илә бирликдә белә паралелләрә малик деjил.

Бу да 3-ҹү әсас мәнбәвә әсас фәрг. Дүнjа етираф едир ки, “Билгамыс”дан о  jана һеч бир jазылы мәнбә jохдур.

Бу сәтирләрин мүәллифинин сон 35 ил әрзиндә апардығы тәдгигатлардан аjдын олуб ки, “Ҝәмигаjа-Гобустан рәсмләри даш jазылары “Билгамыс”дан нечә мин ил әввәл мөвҹуд олуб вә бу ҝүн дә аjдын охунур. Һөрмәтли алимләримиз, академикләр: Будаг Будагов, Иса Һәбиббәjли, Исмаjыл Һаҹыjев, Мираббас Гасымов,АМЕА-нм мүхбир үзвү Вәли Әлиjев, елмләр докторлары, профессорлар Гара Мәшәдиjев, Фәнаһ Хәлилов, Аббас Сеjидов,Гадир Гәдирзадә, Аида Феjзуллаjева, Елмәддин Әлибәjзадә, Баjрарн Аллаһвердиjев, Әждәр Ағаjев вә башгалары билдирирләр ки, Ҝәмигаjа-Гобустан jазыларыән етибарлы тарихдир. Бу сәтирләрин мүәллифы Ҝәмигаjа-Гобустан тәсвирләри арасында Нуһун Ҝәмисинин рәсмләрини ашкар едиб. (Бах. онун “Нуһун ҝәмиси вә Ҝәмигаjа-Гобустан әлифбасы”китабы,Б.2005, 81-102сәһ.,рус дилиндә).

Бу рәсмләр дүнjада һәләлик илк тапынтыдыр. Бу да Ҝәмигаjа вә Нуһун ҝәмиси әфсанәсинин билаваситә Азәрбаjҹан торпағы -Нахчыван-Ҝәмигаjа илә бағлы олдуғуну там тәсдиг едир. Бу да 4-ҹү әсас мәнбә вә әсас фәргдир.

Бу 4 мәнбә, 4 әсас фәрг сүбут едир ки, Нуһун туфаны әфсанәси бүтүн дүнjаjа мәһз Азәрбаjҹандан-Нахчывандан  jаjылыб.Амма бәзи мүәллифләр бу әфсанәнин “ермәни” вариантына “әсасланыб”, онун ермәниләрлә бағлылығыны ирәли сүрүр, бәзиләри исә елә һәмин сәбәбдән Нуһун туфаны әфсанәсинин вә Ҝәмигаjанын уjдурма олдуғуну сөjләjирләр. Һәтта ҝуjа “Нуһун Ҝәмиси” вә онун Нахчыванла бағлы олмасы идеjасынын “ермәни мәнбәләриндән гаjнагландығыны” иддиа едир вә “чыхыш jолуну” бу “идеjаны” рәдд етмәкдә ҝөрүрләр. Бунлар һеч бир әсасы-даjағы олмаjан иддиалардыр.

Академик Зиjа Бүнjадов jазырды: “Гәдим ермәни рәваjәтләриндә Нуһун Ҝәмисинин бир дағ үзәринә отурмасы һаггында һеч бир мәлумат jохдур. Нуһун Ҝәмисинин Масис (Ағры-Арарат-Ә.Ф) дағы зирвәсинә отурмасына даир олан рәваjәт, анҹаг ХЫ вә ХЫЫ әсрләрдә ермәни әдәбиjjатында өзүнә jер тутмаға башлады” (Бах. Гуран. Геjдләр вә шәрһләр. с.674).

Демәли, ермәниләр нечә jүз ил әрзиндә, Нуһун Ҝәмисинин Масис (Ағры) дағынын зирвәсинә ендиjиндән данышыблар. Бахыб ҝөрәндә ки, Азәрбаjҹан алимләринин сүбут етдикләри кими, Нуһун Ҝәмиси Нахчыванла-Ҝәмигаjа илә бағлыдыр, онлар Гарабағ вә башга торпагларымыз кими, Нахчываны да “өз адларына” чыхмаға башлаjыблар. Бу гулдур ермәни нәjимиз варса, ону һәjасызҹасына зәбт етмәк, зорла “ермәниләшдирмәк” истәjирсә, биз өзүмүз мадди-мәнәви дәjәрләримиздән имтина етмәлиjикми?! “Нахчыванын-Нуһун өлкәси олмасы идеjасы”нын һеч бир елми, тарихи-дини әсасы олмадан “ермәниjә аид едилмәси” ермәнинин дәjирманына су  төкмәкдир.

Бәзиләринин фикринҹә, ҝуjа, “бәшәр ҹәмиjjәти jарандыгдан сонра jер үзүнүн тамамилә су алтында галмасы кими бир һадисә олмаjыб” Бу да мүгәддәс китабымыз Гураны, Библиjаны, “Билгамыс”ы, нәһаjәт, Ҝәмигаjа-Гобустан рәсмләрини нәзәрә алмамагдан ирәли ҝәлир. Ҝөрүнүр, беләләринин jени елми мәнбәләрдән дә хәбәрләри jохдур. Гуранда, Библиjада вә “Билгамыс”да һеч бир “мәһәлли дашгындан” сөһбәт ҝетмир. Гоj белә мүәллифләр Гураны бир даһа диггәтлә охусунлар. Даһи физик А.Еjнштеjн jазырды: “Динә әсасланмаjан елмә инанмаг мүмкүн деjил”.

Бир даһа геjд едирик ки, Ҝәмигаjа, Нуһун ҝәмиси вә Нуһун гәбри һаггында әфсанәнин тарихи, елми көкләри инкаролунмаздыр. Нахчыванын-Нуһун өлкәси олмасы идеjасы Азәрбаjҹан халгына мәхсусдур. Бу идеjа әфсанәләшәрәк бүтүн дүнjаjа jаjылыбБуну 2005-ҹи илдә Нахчыванда-Ҝәмигаjада илк сәjjар конфрансыны кечирән беjнәлхалг “Ҝәмигаjа” елми експедисиjасынын үзвләри дә бир даһа тәсдиг едиб.

   Әждәр Фәрзәли

525-ҹи гәзет  16.02.2006-ҹы  ил.

НОЕВ КОВЧЕГ

Азәрбаjҹан Республикасы “Тәһсил” Ҹәмиjjәтинин тәсис етдиjи беш сериjалы “Билҝи” дәрҝисинин jаранмасы вә фәалиjjәти һаггында

Јәгин охуҹулар   техника елмләри доктору  Низами Исмаjыловун саjтымызда jерләшдирилмиш мәгаләси илә артыг танышдырлар вә “Тәһсил” Ҹәмиjjәтинин фәалиjjәти илә бағлы мүәjjән билҝиләрә маликдирләр. Һәмин сәпҝидә jазымызы давам етдиририк.

          Мәлумдур ки, ССРИ дағылыдыгдан сонра  онун тәркибиндән аjрылмыш республикалар мүстәгилликләрини елан етдиләр.  ССРИ-нин бүтүн варидаты Русиjа Федерасиjасынын әлиндә галды.  Диҝәр республикаларда олдуғу кими, Азәрбаjҹан Республикасы да ҹидди сосиал-игтисади чәтинликләрлә үзләшди, диҝәр тәрәфдән дә ермәни тәҹавүзү… Һәтта дөвләт мүәссисәләриндә ишләjәнләрин әмәк һаггларынын вахтлы-вахтында  верилмәси чәтин иди.  Һәмин дөврдә бөһран вәзиjjәтиндә олан саһәләрдән бири дә тәһсил саһәси иди. Малиjjә чәтинлиjиндән нә Елмләр Академиjасынын, онун Елми-Тәдгигат инстутларынын, һабелә али тәһсил оҹагларынын  елми журналлары вахтлы-вахтында нәшр олунмурду.  Мәлумдур ки, елми-тәдгигат ишләри дәрҹ олунмурса, вахты-вахтында елми-иҹтимаиjjәтә чатдырылмырса актуаллығыны вә әһәмиjjәтини итирир.

     Бүтүн бунлары нәзәрә алараг “Тәһсил” Ҹәмиjjәтиндә  елми журналларын тәсис олунмасы зәрурәти jаранды.  1998-ҹи илдә “Тәһсил” Ҹәмиj­jәтинин адындан  Азәрбаjҹан Республикасынын Мәтбуат вә Информасиjа  Назирлиjинә  “Билҝи” дәрҝисинин (5 сериjалы) азәрбаjҹан, рус вә инҝилис дилиндә нәшр олунмасы вә jаjылмасына иҹазә верилмәсинә даир мүраҹиәт едилди.  Назирлиjин әмәкдашы Халидә ханымын көмәклиjи саjәсиндә бүтүн сәнәдләр һазырланыб тәгдим едилди.  Фүрсәтдән истифадә едиб Халидә ханыма миннәтдарлығымызы билдиририк.

Беләликлә,  Мәтбуат вә информасиjа Назирлиjинин 9 jанвар 1999-ҹу ил тарихли разылыг мәктубу( геjдиjjат  нөмрәси Б 70, сериjа АБ № 022270 лисензиjасы) илә дәрҝинин нәшр олунмасы  вә jаjылмасына иҹазә верилди.

Бундан сонра  т.е.д  Низами Исмаjылов, т.е.д Валеһ Бахшәлиjев, фәлсәфә доктору  Зәки Вәлиjев  ф.р.е.д . Рөвшән Гулиjевин ҝәрҝин зәһмәтләри вә тәшкилатчылығы саjәсиндә 1999-ҹу илдә “Билҝи” дәрҝисинин “Техника”  сериjасы  ишыг  үзү ҝөрдү. Артыг 2000-ҹи илдә “Билҝи” дәрҝисинин 5 сериjасынын һамысы :“Тәһсил, мәдәниjjәт, инҹәсәнәт”  “Техника”, “Физика, риjазиjjат,  jер елмләри”, “Кимjа, биолоҝиjа. Тибб”, “Сосиал билҝиләр” сериjалары ишыг үзү ҝөрдү. Елми иҹтимаиjjәтин иштиракы илә журналларын бөjүк тәгдимат мәрасими кечирилди, хеjир-дуа верилди.

2000-ҹи илин сонунадәк бүтүн журналларын редаксиjа һеjәти формалашдырылды. Мәһз һәмин алимләрин әзмкар әмәjи саjәсиндә беш сериjанын һәр биринин ил әрзиндә дөрд нөмрәси нәшр олунду, ҝениш, елми иҹтимаиjjәтә тәгдим едилди вә jүксәк гиjмәтләндирилди.

 Бунун әсас сәбәбләриндән бири дәрҹ олунаҹаг мәгаләләрин аноним (мүәллифи билдирилмәдән) редаксиjаларда мүзакирәси вә нәшри мәсләһәт билинән мәтнләрә мүвафиг саһә алимләриндән елми рәj алынмасы иди.

     2001-ҹи илдә елми иҹтимаиjjәтин тәкиди илә “Билҝи” дәрҝисинин Редаксиjа Шурасы jарадылды вә һәр бир сериjанын редаксиjа һеjәти jенидән тәшкил едилди.  Ҝөркәмли елм хадими, дүнjа елм аләминдә танынмыш сима АМЕА-нын мүхбир үзвү, профессор Рафиг Әлиjев дәрҝинин  дәрҝинин баш редактору, т.е.д. Низами Исмаjылов елми катиби сечилди (Она гәдәр баш редактор АР Тәһсил Ҹәмиjjәтинин сәдри досент Нуғаj Әлиjев олмушдур).  Профессор Рафиг Әлиjевин сәjләри нәтиҹәсиндә  дәрҝинин Редаксиjа Шурасына дүнjанын бир чох  өлкәләриндән ҝөркәмли алимләр ҹәлб едилди:  бу дөврдә артыг дәрҝинин сериjаларында мүхтәлиф өлкәләрин алимләринин, һабелә өлкә алим вә мүтәхәссисләринин елми әсәрләри дәрҹ олунурду. Дәрҝинин “Техника” сериjасы 2003-ҹү илдә Алманиjада ән jахшы техники журналларын сәрҝисиндә нүмаjиш етдирилмишди. Һәмин илдән һәм дә “Билҝи” дәрҝиси сериjасына jени “Бизнес” журналлары әлавә едилди.

   Дәрҝинин сериjаларынын Беjнәлхалг геjдиjjатдан кечмәси үчүн Франсаjа- Парисдәки  ЈУНЕСКО-нун елм шөбәсинә мүраҹиәт едилмишди.  Бу мәгсәдлә сериjаларда дәрҹ олунан мәгаләләрин хүласәләринин ора ҝөндәрилмәси вә журналларын үч ил дөври нәшри тәмин едилмишди. Апарылан ишләр вә редаксиjа  һеjәтләринин сәjләри нәтиҹәсиндә вә тәләбләр jеринә jетирилдиjинә  ҝөрә 2003 –ҹү илдә “Билҝи” дәрҝинин бүтүн сериjалары дөврү нәшрләринин  Беjнәлхалг геjдиjjат нөмрәсини алмышды. Онлар ашағыдакылардыр:

ИССН 1683-7592

Кеj титле:  Билҝи. Физика, риjазиjjат , jер елмлари

Аббревиатед  кеj титле: Билҝи, Физ, риjазиjjат , jер елмл.

ЫССН 1683-7606

Кеj титле:  Билҝи. Таһсил, маданиjjат, инҹасанат

Аббревиатед  кеj титле: Билҝи, Таһсил, маданиjjат, инҹасанат

ЫССН 1683-7614

Кеj титле:  Билҝи. Кимjа, биолоҝиjа, тибб

Аббревиатед кеj титле: Билҝи, Ким. биол. Тибб

ЫССН 1683-7622

Кеj титле: Билҝи. Теһника

Аббревиатед кеj титле: Билҝи, Теһн.

ЫССН 1683-7649

Кеj титле: Билҝи. Сосиал билҝилар

Аббревиатед кеj титле: Билҝи, Сос. билҝилар

Геjд: Етираф етмәк лазымдыр ки, мәрһум академик, Азәрбаjҹанын ҝөркәмли елм хадими  Азад Мирзәнҹанзадә Али Аттестасиjа Комисссиjасынын (ААК)  сәдри олдуғу дөврдә “Билҝи” дәрҝисинин сериjаларыны Беjнәлхалг стандартлара ҹаваб вердиjини  ҝөрә jүксәк гиjмәтләндирилмиш, намизәдлик вә докторлуг диссертасиjаларынын нәтиҹәләринин “Билҝи” дәрҝисинин сериjаларында дәрҹ олунмасыны төвсиjә етмишди.

Дәрҝинин сериjаларынын илдә дөрд нөмрәси   вахтлы-вахтында дәрҹ олунмуш һәм елми иҹтимаиjjәтә,һәм дә Милли Елмләр Академиjасынын Мәркәзи Киртабханасынын көмәjи саjәсиндә Асиjа, Авропа вә Америка   гитәсиндә jерләшән дөвләтләрин  10 китабханасына ҝөндәрилмишдир. Еjни заманда дүнjанын бир чох өлкәләрдән ҝөркәмли алимләр дәрҝинин мүхтәлиф сериjаларында чохсаjлы мәгаләләр дәрҹ етдирмишдиләр.

Журналлар актив фәалиjjәт ҝөстәрдиjи дөврдә вә илләрдә республиканын бүтүн нүфузлу алимләринин елми мәгаләләри һәмин дәрҝиләрдә дәрҹ олунурду вә онларын бир чоху һәм Редаксиjа шурасында һәм дә  “Билҝи” дәрҝисининин аjры-аjры сериjаларынын редаксиjа һеjәтләриндә иштирак едирдиләр.

Бизә мәлум олмаjан сәбәбләр үзүндән дәрҝинин сериjалары  ААК-ын нүфузлу журналлар сиjаһысындан чыхарылдыгдан вә ҹәмиjjәтин кираjә галдығы jер башга тәшкилата верилдикдән сонра “Билҝи” дәрҝисинин нәшри чәтинләшди. Бунлара бахмаjараг дәрҝинин бүтүн сериjалары 2006-ҹы илин ахырына гәдәр өз ишини давам етдирмишдир.

Һал-һазырда “Билҝи” дәрҝисинин фәалиjjәтинин давам етдирилмәси барәдә дүнjанын мүхтәлиф jерләриндән мүраҹиәтләр едилир вә инди дә АР “Тәһсил” Ҹәмиjjәти бу иши башга формада давам етдирмәjә ҹалышыр. Мүхтәлиф рәсми инстансиjалара  мүраҹиәтләримиз ҹавабсыз галдығындан  “АгРа” Елмин Инкишафына Дәстәк Иҹтимаи Бирлиjи (“АгРа” ЕИДИБ) илә бирҝә бу ишләрин давам етдирилмәси барәдә мүвафиг разылыг әлдә едилмишдир. Бу мөвзуларда  www.агра.аз өврагында (саjт) мүхтәлиф елми мәгаләләр вә материаллар дәрҹ едилмәси давам етдирилир.

Һәмин өврагда илк олараг 1999-2006-ҹы илләрдә “Билҝи” дәрҝиси  сериjаларында дәрҹ олунан өнәмли мәгаләләрин (онларын дәрҝиләрдә дәрҹ едилдиjи мүхтәлиф дилләрдә)  хүласәләрини (аннотасиjа) вермәjи дүшүнүрүк.

 Изләjин!

Јекунда“Билҝи”дәрҝисининбүтүнсерjаларынынәрсәjәҝәлмәсиндәвә8 иләрзиндәнәшриндәәмәjиоланбүтүналимләрымизә, зиjалыларымыза вәмәгаләләри, jазыларынәшролунан3000-дәнчохмүәллифләрә(дүнjасыныдәjишәнләрдәдахилолмагла) өзминнәтдарлығымычатдырараг  билдирирәмки, һазырда  АР-нын“Тәһсил” ҸәмиjjәтиБакышәһәриХоҹалыпроспекти24аүнванындаjерләширвә“АгРа” ЕИДИБиләбирҝәАзәрбаjҹанынелминин, тәһсилинин, мәдәниjjәтининирәлиҝетмәсинә, jүксәлмәсинәхидмәтетмәjиөзүнүнмүгәддәсвәзифәсиһесабедир.Бусәпҝидәмүхтәлиф  елмимәгаләләринизи, jазыларынызы, арашдырмаларынызы, тәклифләринизиһазырдабирҝәфәалиjjәтҝөстәрәнАР“Тәһсил” Ҹәмиjjәтивә“АгРа” ЕИДИБ-әтәгдимедәбиләрсиниз.  

Әлагә: 050 662-47-54, 055-206-05-24,  012 490-33-53

Е-маил:    агра_теһсил@маил.ру

Өвраг (саjт):  www.агра.аз

 Почт үнваны: АЗЕ 1025, Бакы шәһ. Хоҹалы пр.24а

Һөрмәтлә,  Азәрбаjҹан Республикасы,

Тәһсил Ҹәмиjjәти идарә һеjәтинин сәдри Нуғаj Әлиjев

П.С.1. Һәмин өврагда 1999-2006-ҹы илләрдә дәрҝиләрдә ҝедән бүтүн мәгаләләрин саһәләр вә илләр үзрә мүндәриҹатлары дәрҹ олунаҹагдыр.

П.С.2. Имкан дүшдүкҹә, һәм дә охуҹуларын арзусу нәзәрә алынараг мәгаләләрин бир гисминин там мәтнинин дәрҝиләрдә дәрҹ олундуғу дилдә өврагда jерләшдирилмәси планлашдырылыр.

П.С.3. Бундан башга ашағыда геjд олунан пуллу хидмәтләр дә ҝөстәрилә биләр:

— Һәмин елми мәгаләләрин (мүәллиф һүгугу сахланылмагла) дүнjанын мүхтәлиф дилләринә тәрҹүмә едилмәси вә арзу едәнләрә почт васитәсилә ҝөндәрилмәси мәсәләсинә бахыла биләр.

— Арзу едәнләр 1999-2006-ҹы илләрдә һәмин дәрҝиләрдә дәрҹ едилмиш мәгаләләрин фотосурәтләрини һәм ади почт васитәсилә, һәм дә електрон почт васитәсилә әлдә едә биләрләр.

Музей миниатюрной книги отмечает юбилей

Пятнадцать лет назад, 23 апреля 2002 года, в день, объявленный UNESCO Всемирным днем книги и авторских прав, в нашей столице, а именно — в Ичери шехер, распахнул двери уникальный очаг культуры, который для каждого, кто переступал его порог, становился источником высокой духовности. 
Так характеризуют это царство поражающих даже самое богатое воображение крохотных изданий теперь уже многотысячные посетители Музея миниатюрной книги — бакинцы и гости нашего города, люди разных профессий и интересов, национальности и возраста, — выражая свой восторг и огромную благодарность создателю этой удивительной экспозиции, председателю Общества «Книга» Азербайджанской Республики, заслуженному работнику культуры Зарифе Салаховой. 

В день рождения музея, думаю, будет к месту обязательно вспомнить историю появления в нашем городе такого пока еще единственного в мире музейного учреждения…

А история эта такова. Возглавляя Общество, Зарифа ханым увлеклась коллекционированием. Объектом ее привязанности стала миниатюрная книга. Все началось с того, что около 35 назад она совершенно случайно увидела факсимильное издание басен Крылова, изданное в 1835 году, и приобрела его. Мини-издание это и положило начало изумительной салаховской коллекции, насчитывающей ныне более 8,5 тысяч изданных в 76 странах мира миниатюрных книг, среди которых немало редкостей. К примеру, книги-малютки: «История Англии, Лондон, 1815 год»; А.С.Пушкин «Евгений Онегин», Санкт-Петербург, 1837 год (прижизненное издание); Лафонтен «Басни», Париж, 1850 год, старинные религиозные раритеты, в том числе изданный еще в 1672 году «Коран» и другие.

Зарифа ханым проявила себя как умелый собиратель. Куда бы ни ступила ее нога — а она объездила, можно сказать, чуть ли не весь мир, — возвращается домой обязательно с новой, а главное, оригинальной находкой. Она сумела установить довольно тесные контакты с коллекционерами многих стран, которые с удовольствием преподносят бакинской собирательнице что-нибудь интересное.

Однако наша соотечественница не только собирает, но и сама издает книги в миниатюрном формате. Одной из таких книг была, в частности, «Клятва на верность Родине, государству, народу». Это текст речи Президента Азербайджана Гейдара Алиева, произнесенной им во время принятия присяги. Автором идеи издать эту книгу в миниатюре выступила сама Зарифа Салахова. Это была первая связанная с именем великого лидера книга после его возвращения к руководству республикой.

Мне запомнилась презентация ее, состоявшаяся 3 июня 1995 года в Азербайджанской государственной библиотеке имени М.Ф.Ахундзаде, где демонстрировалось также еще около двух тысяч мини-изданий из личной коллекции Салаховой, запомнилась речь общенационального лидера азербайджанского народа, в которой он подчеркнул значение книгоиздания в культуре каждой страны, каждого народа, поблагодарил организаторов выставки-презентации, и в первую очередь — их самоотверженного вдохновителя Зарифу Салахову.

Как рассказывала мне Зарифа ханым, этой выставке Музей миниатюрной книги в некотором роде и обязан своим рождением. Потому что именно здесь Гейдар Алиев, узнав, что увиденное им — это лишь половина ее личной коллекции, поддержал горячее желание собирательницы создать музей, в котором можно будет экспонировать все, чем она располагает. А поддержав, и помог в осуществлении этой идеи.

Так в самом экзотическом уголке Баку — Ичери шехер — и появился на радость книголюбам уникальный, названный восьмым чудом света Музей миниатюрной книги, основу которого составила богатая личная коллекция Зарифы Салаховой и который ныне завоевал право считаться одной из интереснейших достопримечательностей нашего города. Чтобы убедиться в том, что это так, предлагаю читателю познакомиться хотя бы с небольшой частью собранных в специальные альбомы многочисленных отзывов:

«В маленьких книжках увидел большой мир и широкую человеческую душу. Благодарю Зарифу ханым, хранящую уникальное сокровище мировой культуры, дарящую этому миру теплоту», — Чжан Сиюнь, посол КНР в Азербайджане.

«Фантастикой» назвал увиденное в музее побывавший некогда в Баку президент России Борис Ельцин.

Свое восхищение коллекцией, для которой и построен этот Дворец книги, выразил от имени Московского клуба любителей миниатюрной книги, от имени Международной ассоциации любителей мини-книги Ярослав Костюк.

«Самой богатой женщиной» назвал создательницу музея президент Эстонской Республики в начале нынешнего столетия Арнольд Рюйтель. 

«Ваш музей — праздник души, чудо возвращения к нашим общим истокам и уверенность в том, что у нас — общее будущее! Спасибо Вам за этот чудесный проект, в равной степени важный для людей любого возраста, профессии и национальности», — так написал в книге отзывов руководитель Россотрудничества, спецпредставитель президента России К.Косачев. 

«Мы были поражены экспозицией этого необычного музея, собрания произведений мировой литературы. Зарифа ханым — истинный подвижник в мире духовности…», — члены правительства Москвы.

«Долг каждого азербайджанца,- считает председатель Союза писателей Азербайджана Анар, — поддерживать и пропагандировать это редкое собрание миниатюрных книг из личной коллекции Зарифы Салаховой».

Выразил свое восхищение увиденным и президент Международного союза книголюбов Сергей Есин: «…Появление подобного, уникального, по сути, музея, — читаем мы в его отзыве, — не только подвижничество его основателя и создателя г-жи Зарифы ханым, но и факт некоего чуда… Я вижу здесь не только обширную по своей величине и интеллектуальному охвату коллекцию, но и новую художественную и культурную данность, перед которой останавливаешься в торжественном изумлении».

А вот искренние, бесхитростные, дарящие тепло строки из записей в Книгу отзывов рядовых посетителей, которых с каждым днем становится все больше и больше:

«Бакинский музей миниатюрной книги… Если вам интересно увидеть самые маленькие из них, собранные со всего света, то вам — сюда…»

«Никогда не думал, что можно выпускать такие маленькие книги. Причем многие не в единичном экземпляре, а имеют немалые тиражи. Правильно подобранная коллекция — по странам-издателям, по темам… Проведенный в музее час пролетел как одна минута…Словом, рекомендую!»

«Маленькие книжечки… Это нечто! Такое увидела впервые…»

«Интересно, что все книги, независимо от формата, можно читать». «Отличная коллекция маленьких и малюсеньких книжечек…»

Необычный, оригинальный, уникальный, притягательный, удивительный!.. — Такими эпитетами пестрит книга отзывов…

А вот еще: «Следует рекомендовать к обязательному посещению: ведь этот частный музей — абсолютно бесплатный…»

«Войдите сюда, и вы попадете в атмосферу уюта и интеллектуальных эмоций…»

С этим утверждением трудно не согласиться. Став, по общему признанию, центром духовности, музей, можно сказать, признан местом, где собирается весь цвет азербайджанской интеллигенции. Встречи ее представителей чаще всего происходят в связи с выходом в свет очередной миниатюрной книги, изданной Обществом «Книга», самим музеем. Таких изданий за пятнадцать лет набралось уже 162. Это прежде всего мини-книги, отражающие важные вехи новейшей истории нашей страны, тесно связанные с именем великого Гейдара Алиева. Интересно прошла, к примеру, встреча, состоявшаяся в связи с изданием книги в миниатюрном формате, посвященной 85-летию Гейдара Алиева, одним из авторов которой выступила талантливый писатель-публицист Эльмира Ахундова.

Большой интерес участников встреч в музее вызвала также презентация выпущенных Обществом «Книга» и отпечатанных в его типографии Indigo на высоком полиграфическом уровне миниатюрных изданий, рассказывающих о выдающихся представителях науки, литературы, искусства, в целом культуры азербайджанского народа, таких, в частности, как Гара Гараев и Бюль-Бюль, Азиз Алиев, Зарифа Алиева и Захра Гулиева, М.С.Ордубади, Ильяс Эфендиев и Шамси Бадалбейли, Вагиф Мустафазаде, Рашид Бейбутов, Мовсум Санани, а также книги, посвященные послам доброй воли UNESCO, братскому Узбекистану, Олимпийскому движению в нашей стране (ведь бывшая баскетболистка Салахова — ныне активный член правления Олимпийского комитета), латиноамериканскому революционеру Эрнесто Че Геваре, и многие-многие другие. Особое место среди них занимает миниатюрная книга «Торжество нефтяной стратегии Гейдара Алиева», изданная в честь 90-летия этого выдающегося сына азербайджанского народа. В ней опубликованы речи нашего общенационального лидера, а также Президента Азербайджана Ильхама Алиева, достойного преемника своего великого предшественника, связанные с успешным осуществлением Контракта века.

Все эти миниатюрные издания нашли свое место в экспозиции музея, вызывая огромный интерес его посетителей. Тут мне хотелось бы непременно сказать и о том, что образцами вызывающих восторг и удивление мини-книг с недавних пор имеют возможность познакомиться, не покидая родных мест, также жители Нахчыванской Автономной Республики и Гянджи: по инициативе Зарифы ханым, поддержанной местными руководителями, здесь действуют филиалы Бакинского музея миниатюрной книги… 

Зарифа Салахова — великая путешественница, и вместе с ней зачастую путешествуют ее маленькие шедевры. На страницах печати не раз рассказывалось о выставках миниатюрных книг, развертываемых неутомимой Зарифой ханым за рубежом. Это тоже часть деятельности Бакинского музея, и не менее важная. Англия, Беларусь, Китай, Куба… Экспозиция, которая была продемонстрирована в этих, как, впрочем, и в ряде других стран, производила фурор. И это можно понять. В Гавану, например, наша соотечественница в числе других изданий повезла также выпущенные ею на испанском и русском языках миниатюрные книги, посвященные 85-летию кубинского лидера Фиделя Кастро, а в Лондоне была организована выставка под названием «Азербайджан и Великобритания в миниатюрной книге»… 

Надо сказать, что широкомасштабная, я бы сказала, деятельность этого частного музея, основу которого, как уже отмечалось, составила личная коллекция собирательницы, не проходила незамеченной. В конце 2014 года музей, а вернее, представленная в нем коллекция Зарифы Салаховой, была удостоена сертификата Книги рекордов Гиннесса — а это высочайшее признание, чем мы, бакинцы, можем гордиться! 

Много у Зарифы ханым и других наград. Она — кавалер ордена «Шохрат», которым Президент Азербайджана Ильхам Алиев наградил ее за вклад в развитие книжной культуры. Международный союз книголюбов за многолетнюю и самоотверженную работу во имя и во славу Книги вручил ей специальный диплом и памятную медаль первопечатника Ивана Федорова. Ее активная деятельность отмечена Почетным знаком Россотрудничества Министерства иностранных дел Российской Федерации. Удостаивалась она также других почетных наград, дипломов, различных титулов…

Все эти награды, включая сертификат Книги рекордов Гиннесса, представлены в увидевшей свет в связи с юбилеем музея книги миниатюрного формата (60х70 мм), выпущенной со вкусом и добротно. В ней 228 страниц и 24 цветные фотографии. Эпиграфом к юбилейному изданию, выпущенному на трех языках — азербайджанском, английском и русском, — стали слова великого Гейдара Алиева: «Издание в Азербайджане миниатюрных книг Зарифой ханым Салаховой заслуживает самой высокой оценки»… 

Открывается изданная в честь юбилея книга, презентация которой состоится в музее завтра, 23 апреля, речью, произнесенной великим лидером на выставке-презентации, — о ней уже рассказано. Затем вниманию читателей предоставляются публикации из ряда газет, две из которых хочу отметить особо. Статью самой Зарифы Салаховой, опубликованную несколько лет назад в газете «Азербайджан», и выступление на страницах американской газеты «Новый меридиан» в Нью-Йорке нашего соотечественника Марка Верховского, ныне живущего в США.

Выражая сердечную благодарность Гейдару Алиеву — человеку, оставившему неизгладимый след в жизни азербайджанского народа, Зарифа ханым с большой теплотой делится своими воспоминаниями о нем, стремясь донести до тех, кто живет сегодня, его неоценимые заслуги. «Гейдар Алиев есть в жизни каждого из нас!», — так завершает свою статью Зарифа Салахова.

Автор статьи, опубликованной в нью-йоркской газете, бывший бакинец Марк Верховский с любовью к Баку и бакинцам, с гордостью за свою азербайджанскую соотечественницу рассказывая о ее детище — уникальном Музее миниатюрной книги, призывает всех, кому посчастливится посетить Баку, непременно побывать и в заповедной зоне Ичери шехер, где рядом с дворцом Ширваншахов расположился единственный и неповторимый музей Зарифы Салаховой…

Есть в юбилейном издании и моя статья, увидевшая свет на страницах газеты «Каспiй». Она называется «Беспокойное сердце» и посвящена моей замечательной подруге Зарифе Салаховой, неугомонному человеку, живущему всегда не переводя дыхания, не сбавляя темпов.

И сегодня, в канун важного для всех почитателей музея юбилейного праздника, мне хочется пожелать Зарифе ханым, в чьей груди не зная устали бьется беспокойное сердце, продолжать в том же духе, в том же ритме. 
Словом, так держать!

Эльмира АЛИЕВА,
заслуженный журналист Азербайджана
 

Istinad: kaspi.az

22.04.2017

Бакинский музей миниатюрных книг

Музей миниатюрной книги

Бакинский музей миниатюрной книги

МУЗЕЙ МИНИАТЮРНЫХ КНИГ

Руководитель музея миниатюрной книги отмечает 83-летие

Зарифа Салахова: «Если бы не он, книги до сих пор лежали бы в коробках, и не было бы никакого музея и никакого рекорда…»